Antoniuk Las Antoniuk położony jest miedzy szosą do Augustowa, a ul. gen. Maczka (dawniej Szosa Północno-Obwodowa) i dochodzi aż do osiedla Dziesięciny.

Bielicowanie to proces glebotwórczy charakterystyczny dla mało aktywnych biologicznie, ubogich w składniki pokarmowe gleb piaskowych w borach klimatu wilgotnego, umiarkowanego i chłodnego. Bielicowanie polega na wypłukiwaniu z górnych części gleby (z poziom eluwialnego) niektórych produktów rozkładu minerałów glebowych, głównie tlenków i wodorotlenków glinu i żelaza, krzemionki, fosforu, manganu i in., przemieszczaniu ich w dół i wytrącaniu w środkowej części profilu (w poziomie iluwialnym). Górne warstwy gleby, zubożone w te składniki, ulegają charakterystycznemu wybieleniu (stąd polska nazwa procesu i typu gleby), a poziom wzbogacony uzyskuje barwę rdzawą, aż do czarnej i zostaje mniej lub bardziej silnie scementowany.

Borealne gatunki roślin czyli takie, które występują głównie na północnym wschodzie Europy. To m.in. takie rośliny jak czermień błotna, siedmiopalecznik, tajęża jednostronna, turzyca życicowa i ukwap dwupienny. Niektóre z nich przetrwały tu od schyłku zlodowaceń i uważane są za relikty glacjalne.

Czarna. Niewielka rzeczka uchodząca do Supraśli na zachód od Wasilkowa, która do rozbiorów wyznaczała granicę między Wielkim Księstwem Litewskim a Królestwem Polskim. Tereny położone na wschód od jej koryta, w tym i Wasilków, należały do woj. trockiego Wielkiego Księstwa, a na zachód - do województwa podlaskiego w Królestwie Polskim. We wsi Wólka Przedmieście nad Czarną znajduje się młyn wodny, niestety już pozbawiony urządzeń napędzających. W górnym, silnie meandrującym odcinku rzeki, na obszarze Puszczy Knyszyńskiej projektowany jest rezerwat.

Dąbrowa świetlista. Typ widnego lasu liściastego o bardzo bogatym gatunkowo runie, w którego skład wchodzą m.in. gatunki ciepłolubne. W runie dąbrów występują gatunki rzadkie i zagrożone wyginięciem, wiele z nich wyróżnia się bardzo efektownymi kwiatami. Rosną tu m.in. chaber austriacki, groszek wschodniokarpacki, mieczyk dachówkowaty, pełnik europejski i sierpik barwierski. Dąbrowy świetliste występują zwykle na siedliskach lasu mieszanego świeżego, a wykształciły się pod wpływem stosowanego dawniej wypasu bydła i świń w lasach. Dziś należą do ekosystemów zanikających, a ich miejsce zajmują bory mieszane lub cieniste lasy grądowe zdominowane przez grab. W okolicach Białegostoku dąbrów niestety już nie spotkamy. Dawniej występowały w okolicach Jurowiec i Leńc, a nawet zapewne i w centrum miasta, np. na Wysokim Stoczku. Ich potencjalne siedliska wskazuje obecność takich gatunków jak bodziszek krwisty, ciemiężyk białokwiatowy i pajęcznica gałęzista.

Denudacja to procesy niszczące, które na skutek działania erozji wodnej, wietrznej i ruchów masowych powodują wyrównywanie i stopniowe obniżanie się powierzchni Ziemi.

Falanga i guerilla. Te dwa terminy zaczerpnięte ze słownika wojskowego opisują różne strategie zdobywania terenu przez rośliny wieloletnie. "Falanga" to rozprzestrzenianie się szerokim frontem od skraju obszarów wcześniej skolonizowanych. "Guerilla" to kolonizacja typu "partyzanckiego", polegająca na powstawaniu w pewnej odległości od osobników rodzicielskich nowych ośrodków ekspansji, które stopniowo zwiększają swoją powierzchnię i łączą się.

Fenologia zajmuje się zjawiskami okresowymi w życiu roślin, powtarzającymi się co roku, takimi jak pękanie pączków, rozwój kwiatów, przebarwianie się liści.

Formy życiowe roślin. Gatunki roślin nawet ze sobą nie spokrewnione wykazują często podobne przystosowania i cechy budowy, co pozwala na klasyfikowanie ich z ekologicznego punktu widzenia, np. w zależności od roli jaką pełnią w ekosystemie. W jednej z dawnych, ale używanych do dziś klasyfikacji (zaproponowanej przez Raunkiaera) wyróżnia się m. in. następujące formy życiowe roślin: 1) terofity, czyli rośliny jednoroczne 2) hemikryptofity, czyli byliny o pączkach umieszczonych na powierzchni ziemi lub tuż pod nią, 3) geofity, byliny o organach takich jak bulwy i cebulki, gromadzących substancje zapasowe głęboko pod ziemią, 4) chamefity, czyli krzewinki o pączkach umieszczonych niezbyt wysoko nad ziemią na półzdrewniałych pędach oraz 5) fanerofity, do których zalicza się drzewa i krzewy.

Udział terofitów w zbiorowisku roślinnym może być miarą jego przekształcenia przez działalność człowieka. Terofity przystosowane są do siedlisk zaburzonych, a więc ich udział jest największy w ekosystemach najsilniej przeobrażonych przez człowieka. Liczne gatunki jednoroczne występują na gruntach ornych, na terenach śródmiejskich i przemysłowych, na zrębach leśnych, rzadko spotyka się je w dobrze wykształconych zbiorowiskach leśnych.

Gatunki obce geograficznie, czyli antropofity, to w odróżnieniu od gatunków rodzimych rosnące u nas rośliny pochodzące z innych regionów. Wśród antropofitów wyróżnia się m.in. archeofity, czyli rośliny obce, przywleczone przed końcem XV w. (tę umowną datę wyznacza odkrycie Ameryki) i kenofity, gatunki przybyłe później, najczęściej dopiero w XIX i w XX w. Większość archeofitów pochodzi z basenu Morza Śródziemnego i rozprzestrzeniła się w Europie wraz z uprawami zbożowymi. Należą tu np. chaber bławatek i kąkol. Niektóre archeofity towarzyszą człowiekowi przy jego siedzibach, tak jak lulek czarny (ryc. 75) i serdecznik (ryc. 74). Gatunki tej grupy obecnie stają się coraz rzadsze wraz z zanikiem tradycyjnych form upraw i z przeobrażeniami wsi. W odróżnieniu od nich kenofity to często rośliny bardzo ekspansywne, zdolne do wypierania gatunków rodzimych. To m. in. dąb czerwony, klon jesionolistny, kolczurka (ryc. 42), niecierpek drobnokwiatowy (ryc. 76), rdest ostrokończysty. Większość z nich pochodzi z Ameryki Północnej, niektóre z Azji. Na północnym Podlasiu do gatunków obcych zalicza się nie tylko te pochodzące z innych kontynentów, ale i sprowadzone do naszego regionu rośliny z Polski południowej i zachodniej, np. jawor i modrzew (ryc. 66). W Polsce występują także obce gatunki zwierząt, np. dzięcioł syryjski, jenot, norka amerykańska, piżmak, sierpówka i wróbel.

Gatunki pionierskie Gatunki pionierskie są przystosowane do zajmowania miejsc wolnych od konkurencji ze strony innych roślin. Takie obszary o zniszczonej roślinności pojawiają się po kataklizmach, takich jak pożary czy huragany, albo w wyniku działalności człowieka. Gatunki pionierskie pierwsze wkraczają na zręby leśne i na nieużytki.

Granity, granodioryty i sjenity. Magmowe skały krystaliczne. Tych, którym takie wyjaśnienie nie wystarcza, odsyłamy do bardziej specjalistycznych opracowań.

Grądy oraz inne lasy liściaste i mieszane, a także bory mieszane mają budowę wielopiętrową. Gatunki roślin bytujące wspólnie na dość żyznych siedliskach dzielą między siebie przestrzeń, starając się wykorzystać każdą dostępną część zasobów. W najbardziej złożonych przypadkach można wyróżnić pięć warstw lasu: górne i dolne piętro drzewostanu, warstwę podszytu budowaną przez krzewy, runo tworzone przez rośliny zielne oraz warstwę mszystą. Dominacja graba w grądach sprawia, że do dna lasu w środku lata dociera niewiele światła. Krzewy w podszycie, a zwłaszcza rośliny runa muszą wykorzystać wczesnowiosenny okres, kiedy grab jeszcze nie rozwinął liści, aby jak najszybciej rozpocząć wegetację i kwitnienie. U niektórych gatunków ten wyścig do światła doprowadza do niezwykłych przystosowań. Miodunka rozwija kwiaty częściowo jeszcze pod ziemią, tak, że po wydostaniu się na powierzchnię mogą natychmiast rozłożyć płatki. Wiele bylin rosnących w grądach to tzw. geofity. Geofity to rośliny wyposażone w organy gromadzące substancje zapasowe, takie jak różnego typu bulwki, cebulki i kłącza. Dzięki tym magazynom skrobi geofity takie jak czosnek niedźwiedzi, groszek wiosenny (ryc. 30), kokorycz, ziarnopłon wiosenny mogą szybko rozwijać się wczesną wiosną, korzystając z tej dodatkowej energii do "wspomagania" wzrostu.

Historia lasów w holocenie północno-wschodniej Polski. W okresie ostatniego zlodowacenia okolice, w których dziś znajduje się Białystok pokrywała roślinność tundrowa, złożona głównie z niskich krzewinek, ziół i mszaków. W miarę wycofywania się lodowca ku północy i ocieplania się klimatu wśród tundry zaczęły pojawiać się drzewa i krzewy, głównie sosny, wierzby i brzozy. 12-11 tys. lat temu pojawiły się pierwsze lasy, budowane przez te gatunki. Podczas krótkiego okresu ochłodzenia, które miało miejsce przed 11-10 tysiącami lat nastąpiło rozrzedzenie lasu, a na nasz teren wkroczyła roślinność stepowa. Jej pozostałości zachowały się zarówno na obrzeżach Białegostoku i w innych częściach regionu, m.in. w Haćkach koło Bielska Podlaskiego.

Od początku holocenu roślinność północnego Podlasia przeżywała okres intensywnych przekształceń i migracji. We wczesnoholoceńskich lasach nadal dominowały sosna i brzozy. W miarę przybywania kolejnych gatunków drzew liściastych takich jak lipa, dąb i jesion skład gatunkowy lasów ulegał silnemu przekształcaniu. Jako jeden z ostatnich w naszych lasach pojawiły się świerk, migrujący z północnego wschodu, ze swoich borealnych ostoi, a także grab. Wraz ze wzrostem udziału świerka, graba i leszczyny silnie zacieniających dno lasu stopniowo zaczęły ustępować światłolubne gatunki roślin. Od około 4 tysięcy lat p.n.e., od okresu atlantyckiego, we florze regionu występują już wszystkie gatunki roślin, który rosną tu dzisiaj. Mniej więcej od połowy I tysiąclecia p.n.e. wraz z rozwojem osadnictwa plemion rolniczych wzrasta presja człowieka na środowisko przyrodnicze. W lasach wypalane są enklawy pod pola uprawne. Lite puszcze stopniowo zaczynają ulegać fragmentacji, a krajobraz leśny przekształca się w mozaikowaty krajobraz leśno-rolniczy.

Kem to garb lub pagórek o wysokości od kilku do kilkudziesięciu metrów, o stromych zboczach, zbudowany z piasków, pyłów, a czasem ze żwirów osadzonych w szczelinie lodowcowej lub między sąsiednimi bryłami martwego lodu. Morena to wzgórze lub ciąg wzgórz z materiału wytopionego z lodowca lub przemieszczonego pod jego naciskiem. Ozy różnią się od kemów i moren kształtem i pochodzeniem. To bardzo wydłużone wzgórza, ciągnące się nieraz na przestrzeni dziesiątków kilometrów, zbudowane z piasków i żwirów osadzonych przez wody płynące w tunelach lodowych.

Klonowanie? To proste. Ten niespotykany u zwierząt wyższych sposób rozmnażania (do czasów owieczki Dolly), w świecie roślin jest bardzo rozpowszechniony. Rośliny klonalne są zdolne do wytwarzania identycznych genetycznie kopii osobnika rodzicielskiego na drodze wzrostu wegetatywnego. Zdolność tą wykorzystujemy rozdzielając kępy bylin ozdobnych, rozmnażając krzewy, sadząc truskawki i ziemniaki. Rośliny klonalne mogą być nieśmiertelne, ich kłącza lub rozłogi obumierają co prawda w starszej części, ale co roku wytwarzają też nowy odcinek. Oprócz nieśmiertelności tego typu wzrost umożliwia roślinie rozprzestrzenianie się. Do roślin klonalnych, oprócz wielu gatunków bylin, należą niektóre drzewa, np. osika. Cały zagajnik osikowy tworzony pozornie przez wiele drzew może być w istocie jednym organizmem o wspólnych podziemnych organach. Tym samym to nie dinozaury, wieloryby, ani sekwoje, ale właśnie osika należy do największych istot żyjących na Ziemi. Aby sprawdzić, czy osikowy lasek jest budowany przez jednego, czy przez większą liczbę osobników nie trzeba rozkopywać ziemi i śledzić zawiłego przebiegu kłączy. Wystarczy zwrócić uwagę na fenologię roślin. Drzewa o różnych genotypach, nie połączone organami podziemnymi będą zakwitać, rozwijać liście, a jesienią je przebarwiać w różnych terminach. Rośliny klonalne mogą rozprzestrzeniać się korzystając ze strategii falangi lub guerilli.

Krajobraz młodoglacjalny to krajobraz, którego rzeźba powstała na obszarze objętym ostatnim zlodowaceniem. Objęło ono w Polsce pas pojezierzy. Obszary młodoglacjalne mają bardzo zróżnicowaną rzeźbę i wyróżniają się nagromadzeniem polodowcowych form terenu - wysokich wałów moren czołowych, pagórków moreny dennej, kemów, ozów, głębokich rynien wyżłobionych przez wody lodowcowe i zagłębień wytopiskowych zajętych przez jeziora lub torfowiska.

Krajobraz staroglacjalny - krajobraz, którego rzeźba ukształtowała się w okresie zlodowaceń środkowopolskich, a następnie, w czasie, gdy obecny pas pojezierzy przykryty był lądolodem, została przemodelowana przez procesy denudacyjne. Zimny klimat subarktyczny, jaki wówczas panował na obszarze całego kraju był przyczyną intensywnego wietrzenia fizycznego skał i wzmożonych procesów prowadzących do zacierania i zrównywania wypukłych i wklęsłych form terenu. Zagłębienia zostały wypełnione osadami przemieszczonymi z wyższych partii terenu (tzw. deluwiami). Wzgórza moren, kemów i ozów uległy wyraźnemu obniżeniu, a ich strome dawniej zbocza złagodziły swoje nachylenie. W skrajnych przypadkach zachowały się one jedynie w postaci szczątkowej, jako tzw. ostańce denudacyjne.

Łąki świeże to zbiorowiska o znaczącym udziale traw w składzie gatunkowym, zajmujące siedliska świeże na podłożu mineralnym (zwykle piaszczysto-gliniastym). Łąki świeże cechują się dużym bogactwem florystycznym. Oprócz traw na łąkach świeżych występuje wiele innych roślin zielnych, w tym liczne efektownie kwitnące gatunki, m.in. bodziszek łąkowy, kozibród, świerzbnica i złocień. Znacznie częściej na północnym Podlasiu spotykamy łąki wilgotne, występujące na siedliskach organicznych. Tu dominują takie gatunki jak kaczeniec, ostrożeń łąkowy i warzywny, rdest wężownik, sitowie leśne, wiązówka (ryc. 45). Łąki świeże - tak jak i łąki wilgotne - to zbiorowiska antropogeniczne, czyli powstałe dzięki działalności człowieka. Ekosystemy tego typu powstały jednak w wyniku tradycyjnych form gospodarki wiejskiej. Dziś stają się coraz rzadsze, wraz z intensyfikacją rolnictwa z jednej strony (nawożenie łąk, podsiewanie gatunków wysoko produkcyjnych) i z zarzucaniem koszenia z drugiej.

Manna to daleka krewniaczka zbóż i ryżu. Niektóre gatunki manny, zwłaszcza manna jadalna, były dawniej zbierane ze stanu dzikiego na masową skalę i jadane w postaci kaszy. Jak pisał profesor politechniki lwowskiej, Adam Maurizio "mannę zbierano w dawnych czasach w wielkich ilościach [...] jeszcze w połowie XIX w. wywożono do portów bałtyckich, skąd szła za granicę". Maurizio w wydanym w 1926 roku dziele nie zagłębia się w szczegóły jej zbierania i obróbki, gdyż wówczas "w Polsce są one znane dość powszechnie"! Od Syreniusza, krakowskiego botanika i lekarza działającego na przełomie XVI i XVII w. wiemy, że manna "nie bywa żęta, ale za rosy na sito zbierana, suszona a potem w stępach otłukana".

 

Mozaikowata struktura krajobrazu tworzona jest przez fragmenty, czyli płaty siedlisk o odmiennym charakterze. Mozaika krajobrazowa powstaje najczęściej w wyniku zróżnicowania podłoża lub/i różnego użytkowania gruntów przez człowieka. Kształt, wielkość i wzajemne rozmieszczenie płatów krajobrazowych mają olbrzymie znaczenie dla populacji zasiedlających je roślin i zwierząt, a także dla przebiegu procesów ekologicznych. Oprócz płatów (ang. patches) w krajobrazie mozaikowatym wyróżnia się obszary tłowe (z angielska matrix, tak!) i korytarzowe. Rolę korytarzy ekologicznych pełnią wąskie, ale długie doliny rzek, a także zadrzewienia przydrożne i śródpolne. Umożliwiają one przemieszczanie się zwierząt, nasion roślin i cząstek materii między płatami izolowanymi przez tło o odmiennym charakterze, dlatego ich znaczenie w funkcjonowaniu krajobrazu i w ochronie przyrody jest trudne do przecenienia.

Murawy kserotermiczne to zbiorowiska roślin ciepłolubnych, niekiedy o charakterze nawiązującym do roślinności stepowej. Na północnym Podlasiu występują rzadko i w zubożonym składzie gatunkowym. W pobliżu Białegostoku można spotkać niewielkie płaty muraw kserotermicznych m.in. z chabrem driakiewnikiem, posłonkiem, tymotką Boehmera i z wiązówką bulwkowatą. Znacznie częściej występują murawy napiaskowe, tworzone przez szczotlichę siwą, mchy i porosty (ryc. 10).

Ochrona gatunkowa roślin i zwierząt. Listy gatunków roślin i zwierząt objętych ochroną prawną ustala Minister Ochrony Środowiska. Listy te nie pokrywają się z wykazem gatunków zagrożonych w Polsce wyginięciem, które można znaleźć w Czerwonych Księgach. Wiele gatunków, których istnienie w naszym kraju jest nawet krytycznie zagrożone, nie jest chronionych przez przepisy prawne. Co więcej, ustawa o ochronie gatunkowej roślin i zwierząt jest w gruncie rzeczy zbiorem przepisów nieskutecznych, wymierzonych często przeciwko osobom indywidualnym, np. zrywającym kwiaty dziko rosnących roślin, a dopuszczających niszczenie ich stanowisk i siedlisk przez gospodarkę leśną, rozwój zabudowy mieszkaniowej i drogowej.

W Białymstoku i na obrzeżach miasta można spotkać następujące gatunki roślin naczyniowych objętych ścisłą ochroną gatunkową:

arcydzięgiel litwor (tylko na stanowiskach wtórnych)

arnika górska

barwinek pospolity (tylko na stanowiskach wtórnych)

gnieźnik leśny

goryczuszka błotna

goździk piaskowy

grążel żółty

grzybienie białe

kosaciec syberyjski

kruszczyk błotny

leniec bezpodkwiatkowy

lilia złotogłów

listera jajowta

listera sercowata

łyszczec wiechowaty (tylko na stanowiskach wtórnych)

mącznica lekarska

mieczyk błotny

orlik pospolity

ostrołódka kosmata

paprotka zwyczajna

parzydło leśne

pełnik europejski (ryc. 68)

pióropusznik strusi (na stanowiskach wtórnych; naturalne stanowisko w rez. Kulikówka)

podkolan biały

pomocnik baldaszkowy

rojownik pospolity

salwinia pływająca

sasanka łąkowa

sasanka otwarta

stoplamek krwisty (ryc. 12)

stoplamek plamisty

stoplamek szerokolistny

tajęża jednostronna

wawrzynek wilczełyko

widłak goździsty

widłak jałowcowaty

widłak spłaszczony

widłak wroniec

wielosił błękitny (ryc. 1)

wierzba borówkolistna

zawilec wielkokwiatowy

Pod ochroną częściową znajdują się następujące rośliny Białegostoku i jego najbliższych okolic:

bobrek trójlistkowy

centuria pospolita

goździk kartuzek

goździk kropkowany

kalina koralowa

kocanki piaskowe

konwalia majowa

kopytnik pospolity

kruszyna pospolita

miodownik melisowaty

naparstnica zwyczajna

pierwiosnek lekarski

poprzeczka czarna

przytulia wonna

turówka leśna

Pietrasze - Przestrzeń pomiędzy ulicą Wasilkowską a szosą do Augustowa zajmuje Las Pietrasze. Dominują tu siedliska borów mieszanych, a w drzewostanie sosna z domieszką dębu, brzozy, osiki i świerka.

Podszyt warstwa lasu budowaną przez krzewy

Potaż to węglan potasu otrzymywany dawniej z popiołu drzewnego, używany do wyrobu szkła i mydła, a także przy farbowaniu tkanin.

Procesy murszowe polegają na rozkładzie i mineralizacji przesuszonego torfu i innych utworów organicznych. Murszenie prowadzi do zaniku torfowisk. Najszybciej procesy tego typu przebiegają w przesuszonych lasach bagiennych, gdzie warstwa torfu może zmniejszać się w tempie do 4cm rocznie.

Warstwy torfu przyrastają na torfowisku przeciętnie o 1mm każdego roku. W wyniku przesuszenia zanikają 40-krotnie szybciej. Torfowisko o pokładach torfu grubości 1m powstawało przez 1000 lat, w wyniku murszenia może zaniknąć już po 25. latach.

Roślinność potencjalna. Typ roślinności, jaka istniała na danym siedlisku, zanim zostało ono przeobrażone przez działalność człowieka (pierwotna roślinność potencjalna) lub jaka wykształciłaby się, gdyby działalność człowieka ustała (dzisiejsza roślinność potencjalna). Poza wodami i niewielkimi obszarami siedlisk bardzo silnie zabagnionych roślinność potencjalną stanowią różnego typu zbiorowiska leśne.

Rzeka meandrująca to rzeka o bardzo krętym przebiegu (ryc. 49). Meandry to po prostu zakola, czyli pętlowate, wygięte odcinki rzeki zawarte między jej dwoma zakrętami o tym samym kierunku (dwoma prawymi lub dwoma lewymi). Termin "meander" pochodzi od nazwy rzeki w Turcji o wybitnie krętym korycie. Rzeki meandrujące były dawniej, do czasów melioracji, częste na nizinach. Meandry sprawiają, że rzeka płynie wolniej niż w wyprostowanym sztucznie korycie, a dolina magazynuje więcej wody.

Rozwój zakoli prowadzi do stopniowego, bocznego przesuwania się koryta. Proces ten przerywany jest przez ścięcie zakola lub rozcięcie nasady jego pętli. Opuszczona część zakola przekształca się w starorzecze, stopniowo zarastające i wypełniające się osadami organicznymi i mineralnymi wnoszonymi do niego podczas powodzi. Przed erozją boczną i tym samym przed przesuwaniem się koryta rzeki jej brzegi chronione są przez korzenie drzew, a częściowo także przez roślinność wodną.

Osady grubsze transportowane przez rzekę tj. piasek i żwir osadzane są głównie w obrębie koryta, zawiesiny (cząstki iłów i pyłów) - odkładane na obszarach przyległych do niego, zalewanych podczas dużych wezbrań.

Główny nurt rzeki zbliżony jest do jej brzegu wklęsłego, tutaj też woda ma największą prędkość. Brzeg wklęsły jest stale niszczony i dlatego stromy, a rzeka u jego podnóża ma największą głębokość. Brzeg wypukły jest znacznie łagodniej nachylony i jest miejscem osadzania się materiału piaszczystego niesionego przez rzekę, dzięki czemu stale przyrasta i przesuwa się w stronę środka koryta. W wyniku gromadzenia osadów na brzegu wypukłym powstaje łacha meandrowa. Łacha niekiedy złożona jest z dwu lub większej liczby stopni. Najniższy z nich odpowiada niskiemu poziomowi wody.

Na powierzchni łachy występują niewielkie grzbiety (wały meandrowe), wygięte mniej więcej tak, jak wypukły brzeg koryta rzecznego. Pomiędzy nimi znajdują się płytkie, wydłużone zagłębienia, w których po wezbraniach tworzą się krótkookresowe zbiorniki wodne, całkowicie wysychające podczas niskich stanów wód w lecie.

Podczas wezbrań rzeka rozlewa się na powierzchni tarasu zalewowego (ryc. 47). Prędkość wody opuszczającej koryto gwałtownie spada i na granicy dwóch środowisk - koryta rzeki i obszaru pozakorytowego dochodzi do osadzania się części materiału mineralnego niesionego przez rzekę. W ten sposób po obu stronach koryta tworzą się wały przykorytowe, zbudowane głównie z pyłów i drobnoziarnistych piasków.

Równina zalewowa jest zalewana tylko okresowo podczas większych powodzi. Osadzają się tam drobnoziarniste cząstki mineralne, głównie ilaste i pylaste. Równina zalewowa bardzo często zajęta jest przez torfowiska i mokradła innego typu.

Sandr to rozległa, płaska równina zbudowana z piasków i żwirów osadzonych przez wody płynące z topniejącego lodowca.

Ściółka Dno lasu pokrywa ściółka, tworząca się z opadających na powierzchnię ziemi obumarłych części roślin - liści, igliwia, gałązek, kory, nasion i owoców. Ściółka przetwarzana przez owady, bakterie i grzyby przekształca się z czasem w próchnicę nadkładową, czyli poziom organiczny pokrywający w lasach mineralną część gleby. Górne warstewki próchnicy nadkładowej przypominają jeszcze świeżą ściółkę. Widać w niej gołym okiem słabo rozłożone fragmenty roślin i bez trudu można rozpoznać ich gatunek. Wraz z odległością od powierzchni gleby postępuje rozdrobnienie szczątków roślinnych. W środkowej części poziomu próchnica nadkładowa jest bardzo rozdrobniona i przerośnięta grzybnią. Warstwy dolne są silnie zmienione i składają się z bezpostaciowej (amorficznej) masy organicznej o ciemnobrunatnej lub prawie czarnej barwie.

Storczyki to rośliny o biologii niezwykłej pod wieloma względami. Ich nasiona są bardzo drobne i otoczone luźną łupinką, dzięki czemu mogą swobodnie unosić się w powietrzu i przenosić na wielkie odległości (podobnie jak zarodniki grzybów, mszaków i paprotników).

Strefa peryglacjalna to pas na przedpolu lodowca z zimnym subarktycznym klimatem.

Strój bobrowy czyli wydzielina gruczołów wykorzystywana jako surowiec aptekarski.

Sukcesja to następstwo różnych zbiorowisk roślinnych zajmujących kolejno ten sam obszar. Rozróżniamy sukcesję pierwotną, która przebiega na siedliskach nigdy wcześniej nie zajmowanych przez roślinność, np. na gruntach odsłoniętych spod lodowca i sukcesję wtórną, która odbywa się np. na gruntach porolnych i na porzuconych łąkach, czyli wszędzie tam, gdzie istnieje już (bądź istniała wcześniej) pokrywa roślinna. Sukcesja to proces bardzo złożony i wciąż nie do końca poznany. W pierwszym stadium sukcesji dominują często terofity i lekkonasienne gatunki drzew, a skład gatunkowy zmienia się bardzo szybko. Z upływem czasu tempo zmian spada. Z następstwem różnych gatunków roślin sprzężone są przemiany siedliska i mikroklimatu. Ostatnie stadium sukcesji to klimaks, ekosystem o ustabilizowanym składzie gatunkowym, zdolny do odnawiania się i długotrwałego zajmowania przestrzeni.

Symbioza to związek między organizmami należącymi do różnych gatunków, który przynosi korzyści wszystkim uczestnikom (albo przynajmniej jednemu, podczas gdy drugi nie ponosi szkód). Organizmy symbiotyczne to np. glony i grzyby wspólnie budujące plechy porostów a także drzewa leśne i grzyby, m.in. różne gatunki maślaków i kozaków. Symbioza roślin i grzybów to mikoryza. Bardzo wiele gatunków roślin współżyje z grzybami mikoryzowymi. Grzyby w tego typu symbiozie korzystają z produktów fotosyntezy, rośliny - z wydajniejszego pobierania soli mineralnych z gleby. Grzybnia może łączyć korzenie wielu drzew, tworząc w ten sposób wraz z nimi swego rodzaju "superorganizm". Dla niektórych roślin mikoryza to związek niezbędny do życia, inne mogą się bez grzybów obejść. Symbioza z grzybami jest nieodzowna m.in. dla storczyków. Jest także bardzo ważna dla pierwszego pokolenia drzew rosnących na gruntach porolnych i na nieużytkach, zwłaszcza dla sosny. Tam, gdzie w glebie brak grzybów mikoryzowych sosna atakowana jest przez grzyby pasożytnicze.

Jeśli szerzej ujmiemy tego typu relacje między gatunkami to za symbionty możemy uznać również człowieka i udomowione przez niego rośliny, a nawet zwierzęta, które za zjedzoną przez nas część populacji zyskują zaopatrzenie w pokarm i szerokie rozprzestrzenienie. Według niektórych badaczy symbioza jednak w przyrodzie w ogóle nie istnieje, a związki, które zwykło się tak nazywać polegają na obustronnym pasożytnictwie.

Szuwary właściwe to zbiorowiska a często jednogatunkowe agregacje tworzone przez takie rośliny jak kosaciec żółty, oczeret jeziorny, pałki wąsko- i szerokolistna, trzcina. Rośliny budujące szuwary właściwe to bez wyjątku byliny zdolne do bardzo silnego rozrastania się wegetatywnego, a więc tzw. rośliny klonalne. Oprócz szuwarów właściwych wyróżniane są także wielko- i niskoturzycowe. Niezwykłe zdolności konkurencyjne gatunków szuwarowych sprawiają, że niewiele innych roślin jest w stanie im towarzyszyć, a szuwary właściwe mają bardzo ubogi skład gatunkowy. Niekiedy cały rozległy płat szuwaru może być tworzony przez pędy genetycznie tożsame, wyrastające ze wspólnego podziemnego kłącza. Do najbardziej ekspansywnych gatunków szuwarów właściwych należy trzcina, która rozprzestrzenia się na obszarach dawniej koszonych, w ostatnich latach szczególnie silnie w Narwiańskim Parku Narodowym. Ekspansja trzciny powoduje lokalnie ubożenie flory i zanik biotopów lęgowych ptaków wodno-błotnych, gnieżdżących się w niskiej roślinności.

Taras rzeczny to płaski stopień w dolinie rzecznej nieznacznie nachylony zgodnie ze spadkiem rzeki (ryc. 47). Jest fragmentem dawnego dna doliny rozdzielonego przez wcinanie się rzeki w podłoże. Wyróżniamy tarasy zalewowe (równiny zalewowe), czyli najniższe tarasy w dolinie rzecznej zalewane podczas wysokich stanów wody oraz tarasy nadzalewowe nie zalewane w czasie wezbrania.

Torf powstaje w efekcie powolnych przemian obumarłych roślin bagiennych, przy dużym uwilgotnieniu i przy małym dostępie tlenu. Torf zawiera, oprócz pewnej ilości substancji humusowych, dużo słabo rozłożonych szczątków roślinnych. W zależności od składu roślinności torfotwórczej i warunków siedliskowych wyróżnia się torfy niskie - mechowiskowe, turzycowiskowe, szuwarowe i olesowe oraz torf wysokie - mszarne, wrzosowiskowe lub bórbagnowe.

Torfowisko to podmokły teren porośnięty roślinami bagiennymi, których resztki ulegają z czasem procesowi torfienia i tworzą złoże torfu. W zależności od stosunków hydrologicznych i typu roślinności torfotwórczej torfowiska dzieli się na wysokie, przejściowe i niskie (ryc. 48). Torfowiska wysokie to mokradła ombrogeniczne, zasilane prawie wyłącznie przez wody opadowe, bardzo ubogie w składniki pokarmowe. Występują na płaskich obszarach wododziałowych lub na obrzeżach większych zatorfionych dolin. Na torfowiskach wysokich rozwijają się oligotroficzne bory bagienne i zbiorowiska torfowców. Torfowiska przejściowe zasilane są przez wody opadowe, ale i przez podziemne, czyli reprezentują pośredni typ mokradeł ombrogeniczno-topogenicznych. Występują czasem na krawędziach dolin rzecznych, na obrzeżach torfowisk wysokich, w zagłębieniach ze stałym, niewielkim odpływem. Na torfowiskach przejściowych rosną szuwary niskoturzycowe i roślinność mszysto-turzycowa. Bardzo rzadko spotykany typ torfowisk przejściowych powstaje w miejscach wypływu wód podziemnych (swobodnego lub pod ciśnieniem) u podnóża stoków lub wzdłuż krawędzi dolin rzecznych. To tzw. mokradła soligeniczne, do których zaliczamy m.in. torfowiska wiszące. Większość torfowisk niskich należy do mokradeł fluwiogenicznych. Występują one w dolinach zalewowych rzek i są zasilane podczas ich wezbrań. Na torfowiskach niskich rosną głównie szuwary właściwe i wielkoturzycowe, łozowiska i olsy.

Typ siedliskowy lasu określa potencjalną produktywność siedliska leśnego. W lasach gospodarczych do typu siedliskowego lasu powinien być dostosowany skład gatunkowy drzewostanu oraz sposoby użytkowania rębnego i odnowienia. W praktyce typ siedliskowy lasu określa się na podstawie obecności gatunków roślin o znanych wymaganiach w stosunku do żyzności i wilgotności podłoża. W zależności od żyzności wyróżnia się bory (siedliska najuboższe), bory mieszane, lasy mieszane i lasy, w zależności od uwilgotnienia - siedliska suche, świeże, wilgotne i bagienne. Połączenie określeń dotyczących żyzności i wilgotności daje nazwę typu siedliskowego. Mamy zatem m.in. bory bagienne (Bb), bory mieszane świeże (BMśw), lasy wilgotne (Lw), itd. Osobną kategorię stanowią typy olsu i olsu jesionowego, wyróżniane na umiarkowanie żyznych i żyznych siedliskach bagiennych.

Wybrane gatunki roślin wyróżniających częściej spotykane typy siedliskowe lasu

Typ siedliskowy lasu

Skrót nazwy

Wyróżniające gatunki roślin zielnych

Drzewa i krzewy

Bór suchy

Bs

chrobotki, płucnica islandzka,

jastrzębiec kosmaczek, szczotlicha siwa, strzęplica sina

sosna

jałowiec

Bór świeży

Bśw

wyróżniające od Bs:

borówka czernica, kosmatka owłosiona, pomocnik baldaszkowaty, pszeniec zwyczajny, widłak goździsty

sosna, w domieszce brzoza

w podszycie kruszyna

Bór mieszany świeży

BMśw

wyróżniające od Bśw:

konwalijka dwulistna, malina kamionka, nerecznica krótkoostna, orlica, poziomka, przetacznik leśny

sosna, dąb, w domieszce brzoza, osika, świerk

w podszycie jarzębina, kruszyna, leszczyna, trzmielina, wiciokrzew

Bór wilgotny

Bw

wyróżniające od Bśw:

bagno zwyczajne, borówka bagienna

sosna, w domieszce brzoza, świerk
Bór bagienny

Bb

wyróżniające od Bb:

modrzewnica, rosiczka, wełnianka pochwowata, żurawina

sosna
Las mieszany świeży

LMśw

wyróżniające od BMśw:

dąbrówka rozłogowa, gwiazdnica wielkokwiatowa, perłówka zwisła, przylaszka, sałatnik leśny

sosna, dąb, świerk

w domieszce osika, lipa, grab; w podszycie jarzębina, kruszyna, leszczyna, trzmielina, wiciokrzew

Las świeży

Lśw

wyróżniające od LMśw:

czerniec gronkowy, czworolist, gajowiec żółty, marzanka wonna, żankiel, żywiec cebulkowaty

dąb, grab, świerk

w domieszce i w podszycie te same gatunki, jak wyżej

Las wilgotny

Lw

wyróżniające od Lśw:

czyściec leśny, gwiazdnica gajowa, jaskier kosmaty, kopytnik (ryc. 43), niecierpek pospolity, szczyr trwały

dąb, grab, w domieszce jesion, wiąz, olsza, świerk i inne

w podszycie czeremcha i te same gatunki, jak wyżej

Łęg (Ols jesionowy)

OlJ

wyróżniające od Lw:

bluszczyk kurdybanek, czartawa, mozga trzcinowata, śledziennica skrętolistna

olsza, w domieszce jesion, wiąz i inne

podszyt jak wyżej

Ols

Ol

wyróżniające od Lw:

kaczeniec, karbieniec, kosaciec żółty, ostrożeń warzywny, psianka słodkogórz, wiązówka błotna (ryc. 45)

olsza, w domieszce świerk i inne

podszyt jak wyżej

 

Wietrzenie fizyczne - rozpad skał i minerałów na drobniejsze fragmenty pod wpływem działania temperatur, lodu, wiatru i wzrostu kryształów soli w szczelinach skalnych.

Wydma to piaszczyste wzniesienie o różnym kształcie usypane przez wiatr (ryc. 70). Rozróżnia się wydmy nadmorskie i śródlądowe, wydmy wędrujące i ustabilizowane przez roślinność, a także - w zależności od kształtu - wydmy paraboliczne, wały wydmowe i barchany.

Wydmy śródlądowe zajmują w Polsce znaczne obszary pradolin, zwłaszcza ich kotlinowate rozszerzenia, rozwinęły się także na równinach sandrowych, na zboczach i dnach większych dolin rzecznych, a także na piaszczystych wysoczyznach morenowych. Obok typowych wydm parabolicznych skierowanych ramionami ku zachodowi występują wały wydmowe o przebiegu południkowym i wydmy proste o przebiegu raczej równoleżnikowym. Często spotyka się wydmy o kształtach nieregularnych, po prostu pagórki wydmowe. Wydmy występują zarówno pojedynczo, jak i zespołowo, tworząc zwarte pola wydmowe. W województwie podlaskim najpiękniejsze pole wydmowe wykształciło się w okolicach Tykocina.

Wytopisko to zagłębienie utworzone w wyniku wytopienia się płatów i brył martwego lodu, czyli brył lodowych oddzielonych od głównej masy lodowca. Bryły martwego lodu były zwykle przykryte lub zagrzebane w osadach lodowcowych, co bardzo spowalniało ich topnienie. Wytapianie się dużych brył przykrytych wielometrowymi warstwami piasków mogło trwać nawet tysiące lat. W dnach wytopisk często znajdują się jeziora lub torfowiska.

Ziołorośla. Różnego typu zbiorowiska wieloletnich roślin zielnych (bylin), wykształcające się w pierwszych kilku latach po zaprzestaniu koszenia łąk. Są to zatem zbiorowiska pierwszego stadium sukcesji wtórnej, prowadzącej z czasem do odtworzenia się lasów łęgowych. Najważniejszym gatunkiem tworzącym ziołorośla jest w naszym regionie wiązówka (ryc. 45), bylina o pierzastych liściach i wonnych, żółtawych kwiatach o leczniczym, przeciwgorączkowym i napotnym działaniu.

Zlodowacenia. W ciągu ostatnich dwóch milionów lat, w czwartorzędzie, w północnej i środkowej Europie zachodziły cykliczne wahania temperatury. Ich efektem były powtarzające się okresy chłodu i nasuwania się lądolodów (tak zwane glacjały), przedzielane okresami ciepłymi (interglacjałami). W okresie ostatnich 560 tys. lat wyróżnia się (ryc. 71):

ok. 560-510 tys. lat temu - ciepły okres interglacjału ferdynandowskiego,

510-400(365) tys. lat temu - zlodowacenie Wilgi (południowopolskie),

400(365)-310 tys. lat temu - interglacjał mazowiecki,

310-130 tys. lat temu - zlodowacenie Odry ze stadiałami przedmaksymalnym, maksymalnym i Warty (środkowopolskie),

130-115 tys. lat temu - interglacjał eemski,

110-10 tys. lat temu - zlodowacenie Wisły (bałtyckie),

10 tys. lat temu do dzisiaj - ciepły okres zwany holocenem.

W trakcie okresów chłodnych (glacjałów) występowały również wyraźne zmiany klimatyczne. Względnie chłodniejsze epoki w ramach glacjałów nazywa się stadiałami, zaś cieplejsze interstadiałami i wszystkie obdarza się skomplikowanymi nazwami.

Krajobraz okolic dzisiejszego Białegostoku ukształtował się podczas zlodowacenia Warty (ryc. 71), co oznacza, że większość form rzeźby powstała przed co najmniej 130. tysiącami lat. Spod topniejącego lądolodu wyłoniły się wtedy kemy, ozy i pagórki morenowe, pomiędzy którymi leżały liczne jeziora wytopiskowe i rynnowe. Obszar Białostocczyzny przypominał w tym czasie dzisiejsze pojezierza.

130 tysięcy lat temu okres glacjalny przeszedł w ciepły i wilgotny interglacjał eemski. Średnie temperatury były wtedy wyższe niż obecnie, a we florze dominowały ciepłolubne gatunki drzew liściastych, wśród nich dęby, lipy, graby i leszczyna. Interglacjał ten nie trwał długo. Przed 120. tys. lat rozpoczęły się pierwsze oznaki ochłodzenia, które zapoczątkowały zlodowacenie Wisły.

Najchłodniejsze fazy zlodowacenia Wisły miały miejsce około 110., 60. i 20. tys. lat temu. Średnia temperatura na kuli ziemskiej była wtedy o 4-5 oC niższa od dzisiejszej, co wystarczyło żeby powierzchnia zajmowana przez lądolody zwiększyła się trzykrotnie. Obniżenie temperatury i powiększenie powierzchni zajętych przez lód wywołało ogromne zmiany w cyrkulacji atmosferycznej i oceanicznej. 18 tys. lat temu poziom morza obniżył się aż o ok. 135m, co spowodowało osuszenie ogromnych połaci morza Północnego i uczyniło Tamizę dopływem Renu. Temperatura stycznia w okolicach dzisiejszego Białegostoku wynosiła poniżej -20 oC (obecnie -4 oC), natomiast na południu Europy około 0oC, gdy dziś wynosi 7-8oC.

Ostatnie zlodowacenie objęło w naszym regionie najprawdopodobniej jedynie Suwalszczyznę, w przybliżeniu do linii dzisiaj wyznaczanej przez Biebrzę. To wówczas kształtował się krajobraz pojezierzy z całym bogactwem form polodowcowych. Tymczasem na przedpolu lodowca panował zimny i suchy klimat peryglacjalny (subarktyczny), który był przyczyną intensywnego wietrzenia fizycznego skał i wzmożonych procesów denudacyjnych. Wypukłe formy terenu ukształtowane podczas wcześniejszych zlodowaceń ulegały obniżeniu i spłaszczeniu, ich dawniej strome stoki złagodziły swoje nachylenie, a materiał przemieszczany w dół zasypywał i zrównywał obniżenia i doliny. Wody odpływające z topniejącego lodowca w okresach cieplejszych formowały sandry i rzeźbiły doliny, którymi dzisiaj płyną m.in. Biebrza i Narew. Przed 12. tys. lat rozpoczęło się powstawanie wydm

Okres glacjalny zakończył się gwałtownym ociepleniem, które rozpoczęło się przed około 10-12 tys. lat. Tempo zaniku lądolodu wynosiło ponad 200m na rok. O niezwykłej szybkości tajania lądolodu świadczy niespotykany wcześniej wzrost poziomu oceanów sięgający ok. 8 cm na rok, co oznacza spływ około 18 tys. km3 wody rocznie! W ciągu kilkuset lat temperatury powietrza osiągnęły wartości niewiele niższe od obecnych. Rozpoczął się trwający do dziś holocen, który ma zapewne charakter interglacjału, a więc skończy się ponowny nasunięciem się lądolodu.

Źródłem nazywamy samoczynny, naturalny i skoncentrowany wypływ wody podziemnej na powierzchnię terenu. Źródła są dosyć rzadko spotykane, ponieważ ich występowanie wiąże się ze szczególnym układem warstw geologicznych, umożliwiającym punktowy wypływ wody z warstw wodonośnych na powierzchnię ziemi. Najczęściej należy ich szukać u podnóży zboczy piaszczystych i żwirowych pagórków, w jarach i w dolnych częściach zboczy dolin rzecznych.

Skupiona forma wypływu wody odróżnia źródła od innych wypływów, tj. wycieków, wysięków i młak. Wyciek to rozproszony wypływ wód podziemnych na powierzchnię - woda powoli wysącza się na dużej przestrzeni lekko nawilgacając grunt, po czym w dolnej części stoku zaczyna formować niewielką strużkę lub strumień. Wysięk to z kolei lokalne nawilgocenie terenu nie dające odpływu w postaci strumienia. Ilość wody wypływającej z wysięków jest tak mała, że w całości wyparowuje, lub po krótkim grawitacyjnym przepływie w dół zbocza ponownie wsiąka w grunt. Młaką nazywamy naturalny wypływ wód podziemnych zarośnięty roślinnością wilgociolubną. Pojedyncze młaki tworzą niewielkie zabagnienia, często z torfem, o powierzchni kilku- kilkudziesięciu metrów kwadratowych. Czasami parowanie z powierzchni roślin bywa tak duże, że odpływ wody z młak bywa okresowy i ogranicza się do wilgotnej i chłodnej pory roku. W skrajnych przypadkach młaki mogą być całkowicie bezodpływowe i o ich obecności świadczy tylko lokalne, niewielkie, płytkie torfowisko u podnóża skarpy.

Wodą "źródlaną" nie można nazywać wody wypompowywanej z głębokich poziomów wodonośnych. Nazywanie "źródlaną" butelkowanej wody pozyskiwanej z głębokości 200 albo i więcej metrów (co z dumą podkreślają na etykietach producenci) jest z hydrogeologicznego punktu widzenia nieporozumieniem.

Rysunki ptaków pochodzą z: Promptov A. N., Pticy v prirode. Leningrad, 1949.