ZIELONE WROTA

Życie w cieniu. Grądy Zwierzyńca.

Las Zwierzyniecki to pozostałość puszcz pokrywających okolice Białegostoku jeszcze jakieś 600 lat temu. Dominuje tu grab, jako domieszka występują brzoza, dąb, jesion, klon, olsza, osika, sosna i świerk. Tego typu lasy liściaste i mieszane z przewagą graba w drzewostanie nazywamy grądami (ryc. 28, 29). Dawniej stanowiły one główny typ lasów w okolicach Białegostoku, które pewnie wyglądały tak jak dzisiaj jeszcze Puszcza Białowieska. Stosunkowo żyzne siedliska grądów były jednak w pierwszej kolejności zajmowane pod grunty orne. Wypalane drewno liściaste dostarczało potażu, pozyskiwanego masowo po wiek XVII. W czasach współczesnych na siedliska grądów często wprowadzono najlepiej sprzedające się gatunki iglaste, zwłaszcza sosnę, co również przyczyniło się do zaniku i degeneracji tego typu lasów.


Grądy oraz inne lasy liściaste i mieszane, a także bory mieszane mają budowę wielopiętrową. Gatunki roślin bytujące wspólnie na dość żyznych siedliskach dzielą między siebie przestrzeń, starając się wykorzystać każdą dostępną część zasobów. W najbardziej złożonych przypadkach można wyróżnić pięć warstw lasu: górne i dolne piętro drzewostanu, warstwę podszytu budowaną przez krzewy, runo tworzone przez rośliny zielne oraz warstwę mszystą.

Dominacja graba w grądach sprawia, że do dna lasu w środku lata dociera niewiele światła. Krzewy w podszycie, a zwłaszcza rośliny runa muszą wykorzystać wczesnowiosenny okres, kiedy grab jeszcze nie rozwinął liści, aby jak najszybciej rozpocząć wegetację i kwitnienie. U niektórych gatunków ten wyścig do światła doprowadza do niezwykłych przystosowań. Miodunka rozwija kwiaty częściowo jeszcze pod ziemią, tak, że po wydostaniu się na powierzchnię mogą natychmiast rozłożyć płatki. Wiele bylin rosnących w grądach to tzw. geofity. Geofity to rośliny wyposażone w organy gromadzące substancje zapasowe, takie jak różnego typu bulwki, cebulki i kłącza. Dzięki tym magazynom skrobi geofity takie jak czosnek niedźwiedzi, groszek wiosenny (ryc. 30), kokorycz, ziarnopłon wiosenny mogą szybko rozwijać się wczesną wiosną, korzystając z tej dodatkowej energii do "wspomagania" wzrostu.

Ściółka w grądach jest cienka, za to poziom próchniczny dobrze rozwinięty. Liście większości drzew liściastych rozkładają się szybko, znacznie szybciej niż sosnowe i świerkowe igły. Obieg materii w grądach jest znacznie szybszy niż w borach. Co więcej, ściółka liściasta ma odczyn zbliżony do obojętnego, a nie silnie kwaśny, tak jak ściółka iglasta. Dzięki temu w grądach substancje pokarmowe nie są wymywane do głębszych warstw gleby, tylko pozostają w warstwie próchnicznej i są łatwo dostępne dla roślin.

Fragmenty Lasu Zwierzyniec przy ul. Świerkowej to siedliska niegdyś silnie uwilgotnione. Dziś poziom wody jest tu dużo niższy, o czym świadczą odsłonięte korzenie olsz rosnących na kępach (ryc. 31).

Owoce graba to sporej wielkości orzeszki. Są one źródłem pożywienia m.in. dla grubodziobów (ryc. 32). Te łuszczaki mają dziób o budowie umożliwiającej rozgniatanie różnych owoców o twardej łupinie, nie tylko orzeszków graba, ale także pestek owoców czeremchy. Dziób grubodzioba działa jak dziadek do orzechów. Jego górna część wyposażona jest od spodu w listewki umożliwiające mocne dociśnięcie i zmiażdżenie owocu (ryc. 33). W okresie owocowania graba i czeremchy w grądzie słychać zewsząd donośny trzask łuszczonych przez grubodzioby pestek i orzechów.

W lesie Zwierzyniec szczególnie warto:

  • poszukać wiosną geofitów
  • spróbować wyobrazić sobie jak niegdyś wyglądały lasy na obszarze zajętym przez miasto

ryc. 28
ryc. 29
ryc. 30
ryc. 31
ryc. 32
ryc. 33

© Prawa autorskie: Piotr BANASZUK & Dan WOŁKOWYCKI danwolko@pb.bialystok.pl
Kopiowanie bez zgody autorów zabronione