ZIELONE WROTA

Podlaska tajga. Świerczyny Lasu Antoniuk.

Las Antoniuk położony jest miedzy szosą do Augustowa, a ul. gen. Maczka (dawniej Szosa Północno-Obwodowa) i dochodzi aż do osiedla Dziesięciny. Jego serce zajmuje rezerwat, powołany m.in. do ochrony specyficznego dla północno-wschodniej Polski typu świerczyn. Formalna ochrona prawna zaczęła się tu jednak nieco poniewczasie, kiedy stary drzewostan świerkowy został już wycięty. Na szczęście gospodarka leśna nie zmieniła charakteru siedlisk i są szanse, że już za jakieś pół wieku znów będzie tu bór świerkowy o charakterze zbliżonym do naturalnego.


Najbardziej swoisty typ niżowego boru świerkowego w Polsce stanowią borealne świerczyny bagienne, określane też jako świerczyny na torfach i porównywane do borów tajgi (ryc. 2). Oprócz świerka w drzewostanie, w domieszce występuje tu sosna, a także brzoza omszona i osika. Dno lasu pokrywają poduchy torfowców. W runie rosną "towarzysze świerka" - borealne gatunki roślin, takie jak gwiazdnica długolistna, listera sercowata, tajęża jednostronna, widłak wroniec.

 

Oprócz borów świerkowych dużą część Lasu Antoniuk zajmują bory mieszane i grądy.

 

Dno lasu pokrywa ściółka, tworząca się z opadających na powierzchnię ziemi obumarłych części roślin - liści, igliwia, gałązek, kory, nasion i owoców. Ściółka przetwarzana przez owady, bakterie i grzyby przekształca się z czasem w próchnicę nadkładową, czyli poziom organiczny pokrywający w lasach mineralną część gleby. Górne warstewki próchnicy nadkładowej przypominają jeszcze świeżą ściółkę. Widać w niej gołym okiem słabo rozłożone fragmenty roślin i bez trudu można rozpoznać ich gatunek. Wraz z odległością od powierzchni gleby postępuje rozdrobnienie szczątków roślinnych. W środkowej części poziomu próchnica nadkładowa jest bardzo rozdrobniona i przerośnięta grzybnią. Warstwy dolne są silnie zmienione i składają się z bezpostaciowej (amorficznej) masy organicznej o ciemnobrunatnej lub prawie czarnej barwie.

 

Próchnica nadkładowa może mieć bardzo różną grubość, od kilku centymetrów w lasach liściastych do kilkunastu centymetrów w borach. Grubość ściółki i próchnicy nadkładowej zależy od intensywności mikrobiologicznego rozkładu martwej materii organicznej i od rodzaju szczątków, a także od zasobności siedliska i jego wilgotności. Ściółka drzew liściastych rosnących na glebach zasobnych w składniki pokarmowe rozkłada się znacznie szybciej niż szczątki sosny lub świerka występujących na glebach kwaśnych i ubogich. Przekształcaniu się szczątków roślin w próchnicę sprzyja umiarkowane, ani nazbyt duże, ani zbyt małe uwilgotnienie gleby. Zarówno nadmierna wilgotność jak i suchość siedliska hamują rozwój mikroorganizmów i tym samym spowalniają procesy rozkładu. W borach wilgotnych poziomy próchnicy nadkładowej osiągają nawet 20-25cm.

 

W trakcie przemian obumarłych resztek roślinnych powstają dość duże ilości kwasów organicznych. Niektóre z nich, tak zwane kwasy fulwowe, są na tyle silne, że powodują chemiczny rozkład minerałów glebowych. Szczególnie dużo kwasów fulwowych powstaje ze szczątków drzew iglastych. Ubogie w związki zasadowe gleby nie są w stanie ich zneutralizować, toteż rok po roku gleba staje się coraz bardziej kwaśna, zwłaszcza pod drzewostanami sosnowymi i świerkowymi. Najkwaśniejsze są rzecz jasna warstwy gleb bliskie powierzchni, gdzie jest najwięcej kwaśnej materii organicznej. Wraz z głębokością odczyn wzrasta i poniżej jednego metra osiąga wartości pH zbliżone do 5,0-5,5.

 

Próchnica nadkładowa jest wielkim magazynem składników pokarmowych dla roślin. Jej rozkład uwalnia każdego roku duże ilości węgla, azotu, fosforu, potasu, wapnia i wielu innych pierwiastków, które są ponownie pobierane przez rośliny i wykorzystywane do budowy ich biomasy. Ten cyklicznie powtarzający się proces, w którym składniki pokarmowe krążą pomiędzy roślinami i glebą, nazywa się obiegiem biologicznym lub biogeochemicznym. O tempie obiegu świadczy pośrednio grubość próchnicy nadkładowej zmagazynowanej w glebach. Mała ilość materii organicznej leżąca na dnie lasu pod drzewostanami liściastymi wskazuje na dużą szybkość obiegu biologicznego. Oznacza to, że każdego roku znaczny procent obumarłych resztek roślinnych ulega mineralizacji, a uwolnione pierwiastki (składniki pokarmowe) są powtórnie przyswajane przez organizmy roślinne. Inaczej jest w borach, gdzie rozkład ściółki jest znacznie wolniejszy i mijają dziesiątki a nawet setki lat zanim pierwiastków w niej zmagazynowane zostaną znowu pobrane przez organizmy żywe.

 

W próchnicy nadkładowej jest bardzo dużo pierwiastków w formach łatwo przyswajalnych dla roślin, dlatego w borach zdecydowana większość roślin zielnych korzeni się właśnie w tej zasobnej warstwie, a nie w znacznie uboższych poziomach mineralnych.

 

W borach, pod drzewostanami sosnowymi i świerkowymi, na piaskach wydmowych, polodowcowych lub rzecznych wykształcają się gleby bielocoziemne. W wilgotnych obniżeniach, tam gdzie poziom wody gruntowej znajduje się stosunkowo płytko pod powierzchnią terenu powstają gleby bielicowe i bielice. W położeniach wyższych, na zboczach i wierzchowinach form występują gleby rdzawe.

 

W borach obrzeży Białegostoku, w których duży udział ma świerk często można spotkać gile (ryc. 64), krzyżodzioby świerkowe i orzechówki (ryc. 3). Najłatwiej obserwować te ptaki zimą, ale wszystkie one gnieżdżą się u nas - nawet gil, który uważany jest często tylko za zimowego przybysza. O obecności krzyżodziobów świadczą w szczególny sposób wyłuszczone szyszki świerkowe (ryc. 60).

 

Obok naszych podlaskich gilów i orzechówek już od schyłku lata pojawiają się ich pobratymcy z Syberii. Syberyjskie orzechówki nie przyzwyczajone do widoku człowieka dają się obserwować z bardzo bliska.

 

W Lesie Antoniuk szczególnie warto:

  • poszukać borealnych "towarzyszy świerka"
  • obserwować ptaki związane z tym gatunkiem drzewa
  • porównać charakter ściółki i tempo obiegu biologicznego w borach i w lasach liściastych


Do rezerwatu, który zajmuje północną i środkową część Lasu Antoniuk łatwo dotrzeć od szosy do Augustowa (linia 102, przystanek przy wodociągach) lub od ul. Dziesięciny i ul. gen. Maczka (linie 16 i 25).

 

ryc. 02
ryc. 64
ryc. 03
ryc. 60

 

© Prawa autorskie: Piotr BANASZUK & Dan WOŁKOWYCKI danwolko@pb.bialystok.pl

Kopiowanie bez zgody autorów zabronione