ZIELONE WROTA

Wstęp - Na styku Wschodu i Zachodu. Swoiste cechy przyrody okolic Białegostoku.

Białystok leży na pograniczu Europy wschodniej i zachodniej. Tutejsza przyroda ma jednak więcej cech właściwych wschodniej, niż zachodniej części kontynentu. Zarówno geologia i klimat, roślinność, jak i świat zwierząt okolic miasta są o wiele bliższe obszarom przyległym od wschodu, niż Mazowszu i zachodniej części Polski. Podobieństwa te sprawiają, że z przyrodniczego punktu widzenia północne Podlasie traktowane jest formalnie jako część Europy Wschodniej.


Podłoże naszego regionu stanowią krystaliczne skały ciągnącej się od Rosji platformy wschodnio-europejskiej. Ta płyta zbudowana z granitów, granodiorytów i sjenitów zalega u nas nadspodziewanie płytko, bo zaledwie kilkaset metrów pod powierzchnią ziemi. Klimat w naszym regionie jest o wiele bardziej surowy niż w Polsce środkowej i zachodniej. Dzieje się tak z powodu znacznej przewagi mas powietrza napływających z centrum i z północnego wschodu Rosji, nad tymi, które przemieszczają się znad Bałtyku i z Europy zachodniej. Zimy na północnym Podlasiu i na Suwalszczyźnie są długie i mroźne, z długo zalegającym śniegiem i lodem pokrywającym rzeki. Okres wegetacyjny jest tu krótszy, niż w innych częściach niżu, a opadów w ciągu roku stosunkowo niewiele. Tym kontynentalnym cechom klimatu północne Podlasie i Suwalszczyzna zawdzięczają miano "polskiej Syberii".

 

Położenie geograficzne i klimat sprawiają, że także szata roślinna Białostocczyzny ma wiele cech wspólnych z obszarami wschodniej i północnej części kontynentu. We florze północnego Podlasia spotykamy wiele gatunków borealnych, czyli takich, które występują głównie na północnym wschodzie Europy. To m.in. takie rośliny jak czermień błotna, siedmiopalecznik, tajęża jednostronna, turzyca życicowa i ukwap dwupienny. Niektóre z nich przetrwały tu od schyłku zlodowaceń i uważane są za relikty glacjalne. Należy do nich np. wielosił błękitny (ryc. 1) i wierzba borówkolistna, które można spotkać na obrzeżach miasta. Tutejsze lasy wyróżnia obecność świerka, który jest ich niemal stałym składnikiem, a nawet tworzy odrębny typ ekosystemu - borealne świerczyny torfowiskowe, porównywane niekiedy do borów tajgi (ryc. 2). Poza północno-wschodnią częścią Polski nie spotyka się takich borealnych gatunków zwierząt jak ryjówka średnia i zając bielak. Niektóre zachodnio- i środkowoeuropejskie gatunki drzew - buk, dąb bezszypułkowy, jawor, jodła, lipa szerokolistna i modrzew (ryc. 66) z natury na północnym Podlasiu nie występują wcale, albo osiągają tu wschodnią granicę swojego zasięgu geograficznego. Niektóre zbiorowiska roślinne występujące w Polsce zachodniej i środkowej w naszym regionie wykształcają kontynentalne lub borealne odmiany geograficzne.

 

Okolice Białegostoku leżą w obszarze równin staroglacjalnych, co oznacza, że tutejsza rzeźba ukształtowała się w okresie zlodowaceń środkowopolskich (ryc. 71). W czasie zlodowacenia bałtyckiego, gdy obecny pas pojezierzy przykryty był lądolodem, rzeźba północnego Podlasia została przeobrażona przez procesy denudacyjne. Zimny klimat subarktyczny, jaki wówczas panował na obszarze całego kraju był przyczyną intensywnego wietrzenia fizycznego skał, co prowadziło do zacierania się i zrównywania zagłębień i wyniesień terenu. Zagłębienia zostały wypełnione osadami przemieszczonymi z wyższych partii terenu, czyli tzw. deluwiami. Wzgórza moren, kemów i ozów uległy wyraźnemu obniżeniu, a ich strome dawniej zbocza złagodziły swoje nachylenie. W skrajnych przypadkach wzniesienia takie zachowały się jedynie w postaci szczątkowej, jako ostańce denudacyjne.

 

Ukształtowany w ten sposób krajobraz północnego Podlasia w zasadniczy sposób różni się od młodoglacjalnych obszarów pojezierzy, zajmujących północną część naszego kraju.

ryc. 1
ryc. 2
ryc. 71

 

© Prawa autorskie: Piotr BANASZUK & Dan WOŁKOWYCKI danwolko@pb.bialystok.pl

Kopiowanie bez zgody autorów zabronione