ZIELONE WROTA

Obiekty ochrony konserwatorskiej

Odzwierciedleniem stanu środowiska naturalnego w województwie podlaskim są w dużym stopniu dobrze zachowne i liczne obiekty przyrodnicze podlegające ochronie konserwatorskiej. Należą do nich: 4 parki narodowe, 3 parki krajobrazowe, 88 rezerwatów, 15 obszarów chronionego krajobrazu, 250 użytków ekologicznych, 2 zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, 1 stanowisko dokumentacyjne i 2038 pominków przyrody.


 
PARKI  NARODOWE
 
Są to obszary chronione, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi, o powierzchni nie mniejszej niż 1000 ha, na którym ochronie podlega całość przyrody oraz krajobraz.
 
Celem tworzenia parków jest:
-zachowanie różnorodności biologicznej, zasobów, tworów i elementów przyrody 
  nieożywionej oraz krajobrazu
-przywrócenia właściwego stanu zasobów i składników przyrody
-odtworzenia zniekształconych siedlisk roślin, grzybów i zwierząt
 
Na obszarach graniczących z parkiem narodowym znajduje się strefa otuliny parku, która ma za zadane przeciwdziałać szkodliwym oddziaływaniom czynników zewnętrznych. Aby lepiej chronić populacje zwierząt łownych żyjących w granicach parku narodowego, można utworzyć w strefie otulinowej tzw. strefę ochronną zwierząt łownych, która nie podlega włączeniu w granice obwodów łowieckich lecz jest zarządzana przez dyrektora parku.
 
Obszar parku jest zarządzany według okresowo tworzonych planów ochrony. Zarządzają nimi dyrektorzy, a organem doradczym jest Rada Parku.
Parki narodowe finansowane są z budżetu centralnego. Od 1 maja 2004 roku parki są nadzorowane przez Ministerstwo Środowiska. (wcześniej - przez Krajową Radę Parków Narodowych).

W parkach prowadzone są liczne programy badawcze. Parki odgrywają istotną rolę w edukacji ekologicznej społeczeństwa. Na terenie parku możliwe jest zwiedzanie oraz turystyka. Wiele z nich posiada specjalnie przygotowane szlaki turystyczne i ośrodki dydaktyczne oraz muzea przyrodnicze.
 
W województwie podlaskim występują cztery parki narodowe:
 
 
 
 
 
Na terenie parków narodowych zabrania się:
 
1. Budowy lub rozbudowy obiektów budowlanych i urządzeń technicznych, z wyjątkiem obiektów i urządzeń służących celom parku narodowego oraz rybactwa, z wyjątkiem obszarów ustalonych w planie ochrony albo w zadaniach ochronnych;
2. Chwytania lub zabijania dziko występujących zwierząt, zbierania lub niszczenia jaj, postaci młodocianych i form rozwojowych zwierząt, umyślnego płoszenia zwierząt kręgowych, zbierania poroży, niszczenia nor, gniazd, legowisk i innych schronień zwierząt oraz ich miejsc rozrodu;
3. Polowania, z wyjątkiem obszarów wyznaczonych w planie ochrony;
pozyskiwania, niszczenia lub umyślnego uszkadzania roślin oraz grzybów;
4. Użytkowania, niszczenia, umyślnego uszkadzania, zanieczyszczania i dokonywania zmian obiektów przyrodniczych, obszarów oraz zasobów, tworów i składników przyrody;
5. Zmiany stosunków wodnych, regulacji rzek i potoków, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody;
6. Pozyskiwania skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, minerałów i bursztynu;
7. Niszczenia gleby lub zmiany przeznaczenia i użytkowania gruntów;
8. Palenia ognisk i wyrobów tytoniowych oraz używania źródeł światła o otwartym płomieniu, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego;
9. Prowadzenia działalności wytwórczej, handlowej i rolniczej, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych w planie ochrony;
10. Stosowania chemicznych i biologicznych środków ochrony roślin i nawozów;
11. Zbioru dziko występujących roślin i grzybów oraz ich części, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego;
12. Amatorskiego połowu ryb, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych w planie ochrony;
13. Ruchu pieszego, rowerowego, narciarskiego i jazdy konnej wierzchem, z wyjątkiem szlaków i tras narciarskich wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego;
14. Wprowadzania psów na obszary objęte ochroną ścisłą i czynną, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych w planie ochrony oraz psów pasterskich wprowadzanych na obszary objęte ochroną czynną, na których plan ochrony dopuszcza wypas;
15. Wspinaczki, eksploracji jaskiń lub zbiorników wodnych, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego;
16. Ruchu pojazdów poza drogami publicznymi oraz poza drogami położonymi na nieruchomościach będących w trwałym zarządzie parku narodowego, wskazanymi przez dyrektora parku narodowego;
17. Umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków niezwiązanych z ochroną przyrody, udostępnianiem parku, edukacją ekologiczną, z wyjątkiem znaków drogowych i innych znaków związanych z ochroną bezpieczeństwa i porządku powszechnego;
18. Zakłócania ciszy;
19. Używania łodzi motorowych i innego sprzętu motorowego, uprawiania sportów wodnych i motorowych, pływania i żeglowania, z wyjątkiem akwenów lub szlaków wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego;
20. Wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu; 
biwakowania, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego;
21. Prowadzenia badań naukowych - w parku narodowym bez zgody dyrektora parku;
22. Wprowadzania gatunków roślin, zwierząt lub grzybów, bez zgody ministra właściwego do spraw środowiska;
23. Wprowadzania organizmów genetycznie zmodyfikowanych;
24. Organizacji imprez rekreacyjno -sportowych - w parku narodowym bez zgody dyrektora parku narodowego.

 
 
PARKI  KRAJOBRAZOWE
 
Obejmują obszary chronione ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe oraz walory krajobrazowe, w celu zachowania, popularyzacji tych wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju. Polskie parki krajobrazowe to posiadają ściśle określone granice, i powierzchnie od kilku do kilkudziesięciu tysięcy hektarów. W Polsce jest około 120 parków krajobrazowych. Dość równomiernie pokrywającą terytorium kraju.  W granicach parków krajobrazowych znajdują się tereny o cennym i mało przekształconym krajobrazie oraz o dużej wartości przyrodniczej, dorównującej w niektórych wypadkach walorom parków narodowych. Parki krajobrazowe obejmują także krajobrazy kulturowe ukształtowane przez kilkuwiekową tradycję. Do walorów kulturowych parków krajobrazowych zaliczyć można zabytki architektury i budownictwa wiejskiego, tradycyjne układy osadnicze i typy zabudowy oraz regionalne formy użytkowania ziemi i innej działalności gospodarczej.
W parku krajobrazowym można kontynuować działalność gospodarczą z pewnymi ograniczeniami, np. nie wznosi się nowych obiektów budowlanych, z wyjątkiem potrzebnych miejscowej ludności. Park bowiem ma służyć rekreacji krajoznawczej, turystyce, wypoczynkowi i edukacji.
 
W województwie podlaskim istnieją 3 parki krajobrazowe:
 
 
 
 
 
 
W parku krajobrazowym mogą być wprowadzone następujące zakazy:
 
1) realizacji przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko
2) umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia ich nor, legowisk, innych schronień i miejsc rozrodu oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem amatorskiego połowu ryb oraz wykonywania czynności w ramach racjonalnej gospodarki rolnej, leśnej, rybackiej i łowieckiej;
3) likwidowania i niszczenia zadrzewień śródpolnych, przydrożnych i nadwodnych, jeżeli nie wynikają z potrzeby ochrony przeciwpowodziowej lub zapewnienia bezpieczeństwa ruchu drogowego lub wodnego lub budowy, odbudowy, utrzymania, remontów lub naprawy urządzeń wodnych;
4) pozyskiwania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, a także minerałów i bursztynu;
5) wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu, z wyjątkiem prac związanych z zabezpieczeniem przeciwsztormowym, przeciwpowodziowym lub przeciwosuwiskowym lub budową, odbudową, utrzymaniem, remontem lub naprawą urządzeń wodnych;
6) dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody lub racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej;
7) budowania nowych obiektów budowlanych w pasie szerokości 100 m od linii brzegów rzek, jezior i innych zbiorników wodnych, z wyjątkiem obiektów służących turystyce wodnej, gospodarce wodnej lub rybackiej;
8) lokalizowania obiektów budowlanych w pasie szerokości 200 m od krawędzi brzegów klifowych oraz w pasie technicznym brzegu morskiego;
9) likwidowania, zasypywania i przekształcania zbiorników wodnych, starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych;
10) wylewania gnojowicy, z wyjątkiem nawożenia własnych gruntów rolnych;
11) prowadzenia chowu i hodowli zwierząt metodą bezściółkową;
12) utrzymywania otwartych rowów ściekowych i zbiorników ściekowych;
13) organizowania rajdów motorowych i samochodowych;
14) używania łodzi motorowych i innego sprzętu motorowego na otwartych zbiornikach wodnych
 

 
REZERWATY

Obejmuje obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym ekosystemy, ostoje i siedliska przyrodnicze, a także siedliska roślin, siedliska zwierząt i siedliska grzybów oraz twory i składniki przyrody nieożywionej, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub walorami krajobrazowymi. Wokół granic rezrewatu może być dodatkowo wyznaczona strefa otuliny.
 
Rezerwat jest zatwierdzany prawnie przez wojewodę, który prowadzi też nadzór nad rezerwatem. Mając na celu zachowania wartości przyrodniczych, dla których został powołanych rezerwat, sporządza się plan ochrony na okres 20 lat. W planie tym uwzględnia się stan przyrody, potencjalne wewnętrzne i zewnętrzne zagrożenia, ocenę dotychczasowych sposobów ochrony oraz charakterystykę i ocenę stanu zagospodarowania przestrzennego.
Za zgodą ministra właściwego do spraw środowiska i po konsultacji z wojewódzką radą ochrony przyrody, wojewoda może zmniejszyć lub zwiększyć obszar rezerwatu, zmienić cele jego ochrony, a w razie bezpowrotnej utraty wartości przyrodniczych zlikwidować rezerwat. Wojewoda może ustanowić opłaty za wstęp do rezerwatu.
 
Ze względu na typ zasobów jakie chroni dany rezerwat możemy wyróżnić rezerwaty: faunistyczne, florystyczne, krajobrazowe, leśne, przyrody nieożywionej, słonoroślowe, stepowe, torfowiskowe i wodne.
Ze względu na rodzaj prowadzonych w rezerwacie metod ochrony wyróżnia się:
- rezerwaty o ochronie ściesłej - całkowite i trwałe zaniechanie bezpośredniej ingerencji człowieka w stan ekosystemów, tworów i składników przyrody oraz w przebieg procesów przyrodniczych na obszarach objętych ochroną, a w przypadku gatunków – całoroczną ochronę należących do nich osobników i stadiów ich rozwoju
-rezerwaty o ochronie czynnej - ochrona dopuszczająca możliwość redukcji liczebności populacji oraz pozyskiwania osobników tych gatunków lub ich części, w celu przywrócenie stanu pierwotnego środowiska, unaturalnienia biocenoz lub zachowania ich w określonym stanie
 
W województwie podlaskim utworzonych jest około 90 rezerwatów.
 
W rezerwatach obowiązują takie same zakazy jak w parkach narodowych (patrz wyżej). Wyjątkowo, dopuszcza się ingerencję w żywe i martwe zasoby rezerwatu jeżeli jest to uzasadnione i wynika z potrzeby zabezpieczenia przyrody, planu i zadań ochrony rezerwatu.
 

 

OBSZARY  CHRONIONEGO  KRAJOBRAZU

 

Obszary Chronionego Krajobrazu obejmują powierzchnie większe niż parki narodowe czy krajobrazowe. Odznaczają się mało zniekształconym środowiskiem, o zachowanej równowadze ekologicznej i wysokich walorach krajobrazu naturalnego. Obejmują pełne jednostki środowiska np. doliny rzek oraz kompleksy leśne, spełniające często rolę korytarzy ekologicznych między obszarami chronionymi. Tworzą w ten sposób połączoną sieć obszarów chronionych. Działalność gospodarcza jest tam ograniczona przez pewne zakazy np. wznoszenia obiektów szkodliwych dla środowiska.


Na obszarze województwa podlaskiego funkcjonuje obecnie aż 15 Obszarów Chronionego Krajobrazu o łącznej powierzchni 462 717 ha.

Są to:


1) Puszcza Białowieska      - 83 242 ha
2) Dolina Narwi       - 41 862 ha
3) Wzgórza Sokólskie      - 38 742 ha
4) Dolina Bugu        - 30 162 ha
5) Jeziora Rajgrodzkie     - 3 930 ha
6) Dolina Rospudy       -25 250 ha
7) Dolina Błędzianki      - 3 550 ha
8) Pojezierze Północnej Suwalszczyzny    - 39 510 ha
9) Pojezierze Sejneńskie      - 37 880 ha
10) Puszcza i Jeziora Augustowskie    - 65 475 ha
11) Dolina Biebrzy       - 32 635 ha
12) Pojezierze Rajgrodzkie     - 12 027 ha
13) Dolina Bugu i Nurca     - 2 921 ha
14) Dolina Biebrzy      - 1 241 ha

15) Równina Kurpiowska i Dolina Dolnej Narwi  - 48 994 ha

 

Na obszarze chronionego krajobrazu moga byc wprowadzone nastepujace zakazy:
1) zabijania dziko wystepujacych zwierzat, niszczenia ich nor, legowisk, innych schronien i miejsc rozrodu oraz tarlisk, złożonej ikry, z wyjatkiem amatorskiego połowu ryb oraz wykonywania czynnosci zwiazanych z racjonalna gospodarka rolna, lesna, rybacka i łowiecka;
2) realizacji przedsiewziec mogacych znaczaco oddziaływac na srodowisko w rozumieniu art. 51 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony srodowiska;
3) likwidowania i niszczenia zadrzewien sródpolnych, przydrożnych i nadwodnych, jeżeli nie wynikaja one z potrzeby ochrony przeciwpowodziowej i zapewnienia bezpieczenstwa ruchu drogowego lub wodnego lub budowy, odbudowy, utrzymania, remontów lub naprawy urzadzen wodnych;
4) wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz skamieniałosci, w tym kopalnych szczatków roslin i zwierzat, a także minerałów i bursztynu;
5) wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcajacych rzezbę terenu, z wyjatkiem prac związanych z zabezpieczeniem przeciwsztormowym, przeciwpowodziowym lub przeciwosuwiskowym lub utrzymaniem, budową, odbudową, naprawą lub remontem urządzeń wodnych;
6) dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli służą innym celom niż ochrona przyrody lub zrównoważone wykorzystanie użytków rolnych i leśnych oraz racjonalna gospodarka wodna lub rybacka;
7) likwidowania naturalnych zbiorników wodnych, starorzeczy i obszarów wodno-błotnych;
8) lokalizowania obiektów budowlanych w pasie szerokosci 100 m od linii brzegów rzek, jezior i innych zbiorników wodnych, z wyjątkiem urządzeń wodnych oraz obiektów służących prowadzeniu racjonalnej gospodarki rolnej, leśnej lub rybackiej;
9) lokalizowania obiektów budowlanych w pasie szerokości 200 m od linii brzegów klifowych oraz w pasie technicznym brzegu morskiego;


Zakazy, o których mowa nie dotyczą:

1) wykonywania zadań na rzecz obronności kraju i bezpieczeństwa państwa;
2) prowadzenia akcji ratowniczej oraz działań związanych z bezpieczeństwem
powszechnym;
3) realizacji inwestycji celu publicznego;

 


 

UŻYTKI  EKOLOGICZNE


Są to zasługujące na ochronę pozostałości (małe fragmenty) ekosystemów, mających znaczenie dla zachowania ich unikatowych walorów przyrodniczych np.: naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne „oczka wodne”, starorzecza, kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, płaty nieużytkowanej roślinności, ostoje rzadkich zwierząt, stanowiska rzadkich roślin. Użytki różnią się głównie tym od rezerwatów, że posiadają mniejszą powierzchnię i zazwyczaj mniejszą rangę walorów przyrodniczych.

Z istniejących na Podlasiu 250 użytków ekologicznych 90 % to śródleśne bagna i śródleśne oczka wodne. Pozostała część to również bagna  i oczka wodne, ale wśród użytków rolnych.

 

 

W stosunku do użytku ekologicznego,    zespołu przyrodniczo-krajobrazowego, stanowiska dokumentacyjnego lub pomnika przyrody, mogą być wprowadzone następujące zakazy:

 

1) niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu lub obszaru;
2) wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu, z wyjątkiem prac związanych z zabezpieczeniem przeciwsztormowym lub przeciwpowodziowym albo budową, odbudową, utrzymywaniem, remontem lub naprawą urządzeń wodnych;
3) uszkadzania i zanieczyszczania gleby;
4) dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służ? ochronie przyrody albo racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej;
5) likwidowania, zasypywania i przekształcania naturalnych zbiorników wodnych, starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych;
6) wylewania gnojowicy, z wyjątkiem nawożenia użytkowanych gruntów rolnych;
7) zmiany sposobu użytkowania ziemi;
8) wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, a także minerałów i bursztynu;
9) umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia nor, legowisk zwierzęcych oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem amatorskiego połowu ryb oraz wykonywania czynności związanych z racjonalną gospodarką rolną, leśną, rybacką i łowiecką;
10) zbioru, niszczenia, uszkadzania roślin i grzybów na obszarach użytków ekologicznych, utworzonych w celu ochrony stanowisk, siedlisk lub ostoi roślin i grzybów chronionych;
11) umieszczania tablic reklamowych.

Zakazy, o których mowa nie dotyczą:
1) prac wykonywanych na potrzeby ochrony przyrody po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody;
2) realizacji inwestycji celu publicznego po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody;
3) zadań z zakresu obronności kraju w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa;
4) likwidowania nagłych zagrożeń bezpieczeństwa powszechnego i prowadzenia akcji ratowniczych.

 


 

ZESPOŁY  PRZYRODNICZO - KRAJOBRAZOWE


Są to obszary wyznaczone w celu ochrony wyjątkowych cennych fragmentów krajobrazu naturalnego i kulturowego dla zachowania ich wartości widokowych i estetycznych. Na terenie województwa funkcjonuje jeden zespół przyrodniczo - krajobrazowy "Głogi" (60 ha), wyznaczony przez gm. Mielnik. Ma on na celu ochronę fragmentu krawędzi przełomowej doliny Bugu. Szczególną wartość obiektu stanowią dobrze zachowane utwory polodowcowe w postaci serii wzniesień, poprzecinane siecią wąwozów oraz interesujące zbiorowiska z gatunkami kserotermicznymi.

 

Zakazy na terenie zespołu przyrodniczo-krajobrazowego wymieniono wyżej - przy opisie użytków ekologicznych.

 

 

 


 

STANOWISKA  DOKUMENTACYJNE


Są to miejsca występowania formacji geologicznych, tworów mineralnych lub fragment eksploatowanych i nieczynnych wyrobisk powierzchniowych, ważne pod względem naukowym i dydaktycznym. Stanowiskami dokumentacyjnymi mogą być także miejsca występowania kopalnych szczątków roślin lub zwierząt. Na Podlasiu powołano jak dotąd 1 stanowisko dokumentacyjne – nieczynną żwirownię na suwalszczyźnie.

 

Zakazy na terenie stanowiska dokumentacyjnego wymieniono wyżej - przy opisie użytków ekologicznych.


 

POMNIKI  PRZYRODY

 

Pomnikami przyrody są prawnie chronione pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno – pamiątkowej. Często są to sędziwe, okazałe drzewa lub głazy narzutowe. Jako pomniki są też chronione zabytkowe przydrożne aleje drzew.

Na terenie Polski mamy 22 000 pomników przyrody. Około 10 % przypada na woj. podlaskie - 2038 szt., z czego połowa leży w Puszczy Białowieskiej. Jednym z najstarszych i najbardziej okazałych drzew w Puszczy jest Dąb „Bartny” (43 m wysokości, 200 cm średnicy i liczący 600 lat). Najsłynniejszy jest dąb „Jagiełło” – 500 letni starzec, który padł w czasach współczesnych powalony huraganem. Wśród pomników przyrody naszego województwa najwięcej jest pojedynczych drzew (1761). Do innych pomników przyrody należą grupy drzew (124), aleje (38), głazy narzutowe (112), i 2 inne ( kem i kolonia mewy).
 Lista kandydatów na drzewa pomnikowe jest otwarta, wiele okazałych drzew czeka na zarejestrowanie.

 

Zakazy wobec pomników przyrody wymieniono wyżej - przy opisie użytków ekologicznych.


 

Materiały częściowo pochodzą z Podlaskiego Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku.