ZIELONE WROTA

Degradacja gleb w Polsce

Strukturę użytkowania powierzchni w Polsce determinują funkcje rolnicze i leśne, obejmujące łącznie około 87% powierzchni kraju. Składają się na nie: grunty orne (45,5%), lasy (28,1%), użytki zielone (13,1%). Udział użytków rolnych maleje systematycznie od 1946 r. przy jednoczesnym znacznym wzroście lesistości (z 20,7 do 28,1%) oraz umiarkowanym wzroście powierzchni terenów osiedlowych i komunikacyjnych.


Na jednego mieszkańca Polski przypada:

 

  • 0,48 ha użytków rolnych,
  • 0,23 halasów i zadrzewień,
  • 0,03 ha terenów osiedlowych i
  • 0,02 ha terenów komunikacyjnych.

Gleby na terenie Polski zdominowane są przez gleby brunatne, bielicowe i rdzawe, które występują na prawie całej powierzchni kraju.
Wśród hydrogenicznych (mokradłowych) ekosystemów, zwanych bagiennymi, przeważają gleby torfowe (organiczne).

Wszystkie pozostałe typy gleb powstały głównie ze skał osadowych polodowcowych, trzeciorzędowych i kredowych.

Gleby leśne i łąkowe zachowały w dużym stopniu naturalne cechy genetyczne. Gleby gruntów ornych oraz terenów miejskich i przemysłowych zostały w bardzo dużym stopniu zmienione wskutek dostosowania ich właściwości do potrzeb roślin uprawnych lub zostały zdeformowane działalnością techniczną.

 

Degradacja gleb


Przez degradację gleb należy rozumieć zniekształcenie jednej lub wielu jej właściwości, w tym również zanieczyszczenie, pogarszające warunki życia i plonowania roślin uprawnych, skład gatunkowy roślinności trwałej, wartość użytkową (odżywczą, technologiczną, sanitarną) płodówrolnych i leśnych, ekologiczne funkcjonowanie pokrywy glebowo-roślinnej w krajobrazie.

 

Degradacja gleby powodowana jest głównie przez:

  • oddziaływanie gazów i pyłów emitowanych ze źródeł przemysłowych i motoryzacyjnych,
  • działalność górniczą,
  • składowanie odpadów,
  • niewłaściwe rolnicze użytkowanie gruntów podatnych na erozję wodną i wietrzną,
  • stosowanie nieodpowiednich chemicznych środków produkcji roślinnej.


Szczególnie istotne w aspekcie badań środowiska jest chemiczne zanieczyszczenie gleby a w szczególności zanieczyszczenie metalami ciężkimi.

 

Degradacja chemiczna (chemiczne zanieczyszczenie) gleby występuje głównie:

  • na terenach i w otoczeniu dużych zakładów przemysłowych głównie przemysłu chemicznego, petrochemicznego i hutniczego,
  • w aglomeracjach miejsko-przemysłowych,
  • na terenach składowania odpadów przemysłowych i komunalnych,
  • wzdłuż dróg o bardzo dużym natężeniu transportu kołowego,
  • na terenach górnictwa surowców chemicznych.

Według danych statystycznych udział gleb zdegradowanych w Polsce wynosi 2,7% powierzchni kraju. Przy czym degradacja w stopniu dużym i bardzo dużym obejmuje 0,5% zaś w stopniu średnim i małym 2,2%.


Gleby wykazujące degradację występują głównie na południu kraju wokół dużych zakładów przemysłowych.

Prowadzone procesy restrukturyzacji przemysłu, w szczególności przemysłu hutniczego, petrochemicznego i chemicznego doprowadziły głównie poprzez modernizację technologii oraz stosowanie nowoczesnych urządzeń hermetyzacji produkcji (urządzenia odpylające gazy odlotowe, instalacje redukujące zanieczyszczenia gazowe, oczyszczalnie ścieków itp.) do zmniejszenia jego antropogenicznej presji na środowisko. W wyniku tych działań nastąpiło wyeliminowanie lub znaczne ograniczenie emisji zanieczyszczeń, w tym emisji pyłów zawierających metale ciężkie. Dlatego można uznać, że w Polsce obszar gleb zdegradowanych chemicznie nie powinien wzrastać.

 

Należy podkreślić, że zanieczyszczenie gleb z reguły ma charakter trwały i nie należy oczekiwać szybkiego ich oczyszczenia. Tereny na których stwierdza się zanieczyszczenie gleb powinny być wyłącane z produkcji rolnej, co zabezpieczy środowisko przed przemieszczaniem się zanieczyszczeń. Jednoczęśniewprowadzane na to miejsce zadrzewienia lub uprawa roślin przemysłowych prowadzić będą do naturalnego oczyszczenia terenów zdegradowanych.


Lokalnie obserwuje się zanieczyszczenie gleb ropopochodnymi lub innymi substancjami niebezpiecznymi, które przedostały się do środowiska glebowego na skutek wystąpienia przypadków nadzwyczajnych zagrożeń środowiska.
 
 
Z badań monitoringu chemizmu gleb użytkowanych rolniczo wynika, że gleby na terenie kraju generalnie nie są zanieczyszczone metalami ciężkimi. Zdecydowana większość gleb wykazuje naturalną ich zawartość. Jedynie kilka procent badanych gleb wykazywało koncentrację metali ciężkich na poziomie I i II stopnia zanieczyszczenia gleb, dla których zalecany jest stosunkowo łagodny reżim produkcji roślinnej.


Prowadzone badania wykazaują, że zanieczyszczenie gleb wskazujące na II stopień zanieczyszczenia dotyczą ok. 3% badanych gleb dla ołowiu, 1,5% dla cynku. Ponadto stwierdza się małe zanieczyszczenie gleb (I-szy stopień zanieczyszczenia) dla kadmu - dla ok. 10% gleb i dla niklu - 3% .


Wyniki badań pozwalają stwierdzić, że gleby w Polsce są w niewielkim stopniu zanieczyszczone metalami ciężkimi co pozwala je zakwalifikować do gleb o dużej wartości rolniczej.


Obszary zdegradowane przemysłowo występują głównie na południu Polski. Na obszarach degradacji przemysłowej występują wszystkie lub większość czynników pogarszających ekologiczne i użytkowe właściwości gleby.

 

Według danych podawanych przez statystykę publiczną udział gleb zdegradowanych w Polsce wynosi 2,7% powierzchni kraju. Przy czym degradacja w stopniu dużym i bardzo dużym obejmuje 0,5% zaś w stopniu średnim i małym 2,2 %.

 

Sukcesywne ograniczanie, w ostatnich latach, emisji zanieczyszczeń przemysłowych, porządkowanie gospodarki odpadami, rekultywacja gruntów zdegradowanych, a także generalna poprawa kultury użytkowania środowiska sprzyjają ograniczaniu areału zdegradowanych gruntów.


Problemem jest wysoka kwasowość gleb w Polsce, powodowana przede wszystkim przez naturalne czynniki klimatyczno-glebowe i kwasotwórcze zanieczyszczenia.

Znaczący udział w zakwaszaniu gleb użytkowanych rolniczo ma także niewłaściwe nawożenie mineralne. Niezbędne jest zintensyfikowanie działań zmniejszających kwasowość gleb, zwłaszcza na glebach użytkowanych rolniczo (dotychczasowe działania polegające głównie na sporadycznym wapnowaniu gleb nie przynoszą znaczących rezultatów). Nadmierna kwasowość gleb rolniczych powoduje bowiem obniżanie ich produktywności, ale także sprzyja migracji zanieczyszczeń w środowisku.

 

W ramach programu Państwowego Monitoringu Środowiska realizowany jest podsystem monitoringu gleb. Nastawiony on jest na obserwacje zmian chemizmu gleb a w szczególności na obserwacje zmian koncentracji metali ciężkich w glebach uprawianych rolniczo. Istotą programu badań jest uchwycenie wszelkich zależności jakie występują między wszystkimi czynnikami zanieczyszczającymi a chemizmem gleby. Badania obejmują teren całego kraju, zaś lokalizacja punktów uwzględnia zróżnicowanie z jednej strony rodzaju gleb i z drugiej czynników antropopresji. Umożliwi to opracowanie wieloletnich prognoz, pozwalających na wypracowanie właściwych metod przeciwdziałania niekorzystnym zjawiskom zanieczyszczenia gleb.