ZIELONE WROTA

Szlak pieszy Morgowniki – Lipsk

Szlak prowadzi dolinami dwóch największych i najbardziej interesujących przyrodniczo i krajobrazowo rzek Podlasia: Biebrzy i Narwi. Umożliwia zwiedzanie zabytków architektury militarnej – systemu fortyfikacji carskich w Osowcu-Twierdzy i w Piątnicy.



Przebieg szlaku:

Morgowniki – Piątnica – Drozdowo – Wizna – Góra Strękowa - Laskowiec - Barwik - Olszowa Droga - Goniądz - Dolistowo - Jagłowo - Trzyrzeczki - Jałowo – Lipsk

 

 

Region: Dolina Narwi, Dolina Biebrzy

Kolor: niebieski
Długość: 181,3 km
Stopień trudności: łatwy; nadaje się prawie na całej długości do turystyki rowerowej; miejscami trudno dostępny ze względu na wysoki stan wód w okresie wiosennych i jesiennych rozlewisk

 


Przebieg i atrakcje krajoznawcze na trasie


Szlak rozpoczyna się we wsi Morgowniki na przystanku PKS. Jest to wieś położona przy skrzyżowaniu dróg na Olsztyn i Pisz, nad rzeką Pisą, tuż przed ujściem do Narwi. Wieś jest atrakcyjna turystycznie, gdyż przepływająca rzeka Pisa i bliskość lasów stwarzają znakomite warunki na odpoczynek i regenerację sił. Wygodny dojazd do rzeki przy moście oraz położona w lesie „wiata” należąca do Nadleśnictwa Nowogród zapewnia wygodne miejsce na spotkania towarzyskie przy ognisku.
Szlak prowadzi przez most nad rzeką Pisa przez lasy do miejscowości Pęza, dalej do Czarnocina, by doprowadzić nas do Piątnicy.
Miejscowość słynie z malowniczego systemu fortyfikacji z czasów carskich (należących do twierdzy Łomża, zbudowanego pod koniec XIX w.), w którego skład wchodzą betonowe Forty I, II i III, połączone wałami ziemnymi i rozciągające się półkolem wokół Piątnicy. Najlepiej zachowany jest Fort I we wschodniej części Piątnicy. Z wierzchołka Fortu II rozciąga się malownicza panorama Narwi i Łomży.

 

Panorama Łomży z Fortu II w Piątnicy

 

W Piątnicy godny zobaczenia jest także neogotycki kościół wg. projektu Feliksa Nowickiego z 1914 r. (zburzony w 1944 i odbudowany w latach 1945-53) z wieżami z 1990 roku.

Szlak niebieski prowadzi dalej do miejscowości Kalinowo. Przekraczamy w niej granicę Łomżyńskiego Parku Krajobrazowego Doliny Narwi, utworzonego w 1994 r. dla ochrony doliny rzeki Narew wraz z jej strefą krawędziową. Na dalszym odcinku szlaku znajduje się jeden z dwóch rezerwatów przyrody w Parku – utworzony w 1972 r. Rezerwat “Kalinowo”, chroniący jedyny skrawek wielogatunkowego lasu liściastego o naturalnym charakterze na całej Wysoczyźnie Kolneńskiej. Duże nachylenie terenu rezerwatu determinuje także występowanie tutaj roślinności kserotermicznej (ciepłolubnej).

Po ok. 3 km dochodzimy do wsi Drozdowo, siedziby Łomżyńskiego Parku Krajobrazowego Doliny Narwi, mieszczącego się w otoczonym zabytkowym parkiem dawnym dworze zasłużonej dla polskich dziejów i kultury rodziny Lutosławskich. Znajdujące się w dworze Muzeum Przyrodnicze powstałe w 1984 r. posiada stałe wystawy prezentujące przyrodę dolin rzek Narwi i Biebrzy oraz historię Drozdowa: „Salon dworski”, „Trofea łowieckie”, “Przyroda Kotliny Biebrzańskiej”. Przyrodzie poświęcono w Muzeum najwięcej uwagi - ekspozycje prezentujące florę i faunę Kotliny Biebrzańskiej są w stanie zadowolić najbardziej wybrednych. Warto przyjrzeć się bliżej imponującej kolekcji owadów oraz różnorodności ubarwienia samców batalionów. Godny polecenia jest założony w drugiej połowie XIX wieku przez Franciszka Lutosławskiego park podworski w stylu ogrodu francuskiego. 
Muzeum Przyrody to również miejsce ważne dla melomanów. Każdego roku odbywają się tu koncerty muzyki poważnej w ramach festiwalu „Muzyczne Dni Drozdowo-Łomża”.

Oprócz tzw. “Dolnego Dworu” mieszczącego Muzeum warto zobaczyć murowany neoromański kościół i plebanię z końca XIX w. oraz neoromańską kaplicę grobową rodziny Lutosławskich.


Z Drozdowa szlak biegnie przez Niewodowo, Rakowo Boginie aż do Krzewa – miejscowości, gdzie można zobaczyć schron obronny z 1939 r. Przez Bronowo z zachowanym młynem wodnym i kościołem parafialnym p.w. Najśw. Serca Jezusowego oraz Niwkowo dochodzimy do Wizny.

Wizna to średniowieczna osada na odwiedzanym przez Rzymian Bursztynowym Szlaku, położona na malowniczym, wysokim brzegu Narwi. Tędy wiódł szlak handlowy z Litwy do Krakowa. Narwią, a potem Wisłą, płynęły w dół tratwy. Tędy do Gdańska docierało drewno i inne dary lasu, a potem, już w wieku XIX szlak ów stał się częścią trasy przez Kanał Augustowski łączącej Wisłę z Niemnem. W Wiźnie przebywała Anna Jagiellonka i królowa Bona. Tędy odbyły swą żałobną drogę na Wawel zwłoki króla Zygmunta Augusta. W 1664 roku rynek w Wiźnie był widownią niecodziennego zdarzenia: na stosie spłonęła Barbara Królka, oskarżona o rzucenie czarów na poborcę ziemi wiskiej, Wacława Jeziorkowskiego i jego rodzinę. Tu spędzała wakacje dwukrotna noblistka Maria Skłodowska-Curie. Już w XI wieku Wizna była grodem piastowskim. Do dzisiaj zachował się średniowieczny układ urbanistyczny, oparty na prostokątnej siatce ulic. Warte obejrzenia zabytki Wizny to: późnogotycki kościół Św. Jana Chrzciciela, barokowa dzwonnica z drugiej połowy XVII wieku, klasycystyczna kaplica cmentarna z pierwszej połowy XIX wieku, wczesnośredniowieczne grodzisko z XI-XII wieku. Ze względu na strategiczne położenie, już w XI wieku powstał tu kasztelański gród obronny – okazały drewniany zamek, umocniony izbicowym obwodem warownym z pięcioma basztami, z murowaną wieżą nad bramą wjazdową. Zmienne były losy wizneńskiego grodu… Do końca XIII wieku odpierał on najazdy Prusów i Jaćwingów; później Litwinów i Krzyżaków. Często przechodził z rąk książąt mazowieckich w ręce książąt ruskich, Krzyżaków, Litwinów. Był palony i odbudowywany. W sąsiedztwie grodu rozwijało się jednak rzemieślnicze podgrodzie, z wolna przekształcające się w osadę miejską, aby w końcu - w roku 1435 uzyskać od księcia Władysława I pełne prawa chełmińskie.

 

Na dawnym podgrodziu w Wiźnie

rozlokował się dziś cmentarz

 

Z Wizny szlak prowadzi wzdłuż koryta rzeki Narew, następnie przy wsi Ruś przez most na drodze Łomża - Białystok przechodzi na lewy brzeg rzeki (na wiosnę duże zagęszczenie ptactwa wodno błotnego). Dochodzimy do wsi Góra Strękowa, gdzie na wysokiej skarpie znajduje się schron bojowy legendarnego Kapitana Raginisa, bohatera obrony odcinka Wizna podczas kampanii wrześniowej 1939 r., który, mając pod rozkazami niewielu ponad 700 żołnierzy, przez kilka dni stawiał opór czterdziestotysięcznej armii niemieckiej. Widząc zbliżający się koniec kapitan wysadził się w powietrze. Boje pod Górą Strękową przeszły do historii pod nazwą “polskie Termopile”.

 

Wysoka skarpa we wsi Góra Strękowa

Ruiny schronu kpt. Raginisa na Górze Strękowej

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dalej szlak wiedzie do wsi Strękowa Góra, gdzie znajduje się centrum informacji turystycznej “Brama na Bagna”, następnie przechodzi na drugą stronę Narwi. Tuż za wsią Laskowiec, gdzie spotykamy żółte znaki szlaku pieszego do Tykocina, szlak wchodzi w granice Biebrzańskiego Parku Narodowego, na tzw. “Carską Drogę” - usypaną wśród bagien na rozkaz carski groblą-drogą, łączącą dwie ważne strategicznie fortece broniące zachodnich granic imperium rosyjskiego – Twierdzę Osowiec i Forty w Łomży. Droga ta, sztucznie dzieląca tereny bagienne, jest częstym miejscem przechodzenia zwierzyny (także łosi).

 

Wieża widokowa

na Bagno Ławki

Po lewej stronie szlaku znajduje się wieża widokowa, z której rozciągają się rozległe widoki na tereny Bagna Ławki.

 

Podążając dalej “Carską Drogą” mijamy wejście na ścieżkę przyrodniczą Biebrzańskiego Parku Narodowego “Grobla Honczarowska”. Po około 4,5 km mamy kolejną możliwość zagłębienia się w biebrzańskie bagna – na skrzyżowaniu z drogą do miejscowości Trzcianne (w prawo) możemy skręcić w lewo na czerwony szlak – pętlę  Barwik-Gugny prowadzącą przez otwarte krajobrazy południowego basenu doliny Biebrzy. Szlak niebieski prowadzi dalej carską drogą aż do wsi Dobarz – tam szlak skręca w lewo (początek szlaku czerwonego), biegnie przy leśniczówce Barwik (pole namiotowe) i dochodzi do wsi Budy, a następnie prowadzi przez wieś Olszowa Droga.

 

 

 

 

Mijając Fort IV “Nowy” i Fort III “Szwedzki” (punkt widokowy) - części systemu fortyfikacyjnego carskiej twierdzy Osowiec dochodzimy do toru kolejowego (stacja Osowiec). Stąd niedaleko już do Dyrekcji Biebrzańskiego Parku Narodowego oraz do Fortu I – najlepiej zachowanej części twierdzy.

 

Szlak niebieski przecina drogę i linię kolejową Białystok – Ełk. Dalej biegnie wzdłuż  lewego, wysokiego brzegu rzeki Biebrzy do Goniądza, miasta o ponad 450-letniej historii, w której odgrywało ono bardzo ważną rolę jako port rzeczny, skąd spławiano płody rolne i leśne do Gdańska. Wywodził się stąd Piotr z Goniądza (ok. 1521-71), radykalny pisarz i działacz ariański. W mieście warto zobaczyć okazały i pięknie położony neobarokowy kościół p.w. św. Agnieszki, wybudowany w latach 1922-24 wg projektu Oskara Sosnowskiego (projektanta kościoła św. Rocha w Białymstoku); cmentarz z neogotycką kaplicą z 1907 r., kapliczkę św. Floriana z 1864 r.Goniądz stał się w ostatnich latach stolicą turystyczną Kotliny Biebrzańskiej. Oferuje liczne możliwości noclegu dla turystów o różnej zasobności portfela.

Szlak przebiega dalej przez Dawidowiznę, aby przed miejscowością Wroceń zejść na dobre z carskiej drogi. Na tym odcinku często można dostrzec polujące nad łąkami orliki grubodziobe, krzykliwe oraz błotniaki. Zbliżamy się do Dolistowa Starego, będącego jedną z najstarszych osad w tym regionie. Wzmianki historyczne donoszą, że już w 1500 istniał tu kościół św. Stanisława Biskupa. Obecnie we wsi znajduje się świątynia ufundowana w 1771 przez Izabelę Branicką. W kościele zobaczyć można barokową rzeźbę pasji Chrystusowej, wyłowioną podobno z Biebrzy. We wsi sporo drewnianych, zdobionych chat.

 

Idąc dalej drogą tuż przy samym korycie Biebrzy przez Jasionowo dochodzimy do śluzy przed miejscowością Dębowo, gdzie do Biebrzy wpada Kanał Augustowski, zaprojektowany i wybudowany przez gen. Ignacego Prądzyńskiego. Jest jednym z największych w skali światowej osiągnięć techniki i architektury wodnej XIX-go wieku. W Dębowie możemy podziwiać jednokomorową śluzę zbudowaną w latach 1826-27, przebudowaną w 1946 r. Dziś Kanał Augustowski stanowi wspaniały szlak turystyczny, a pokonywanie śluz kajakiem lub statkiem dostarcza niezapomnianych wrażeń.

W Jagłowie  szlak  wraca na lewy brzeg Biebrzy. We wsi można przyjrzeć się ciekawej zabudowie architektonicznej – malownicze drewniane chaty ustawione szczytami do biegu rzeki. Ponieważ wieś (założona ok. 1600 r.) leży niemalże w widłach Biebrzy i Brzozówki, dawnym środkiem komunikacji były tylko łodzie. Ciekawym zabytkiem Jagłowa jest drewniana kaplica p.w. Matki Bożej Królowej Pokoju, zbudowana w latach 1942-44 z inicjatywy ukrywającego się w Jagłowie podczas okupacji wikariusza suchowolskiego ks. Witolda Ostrowskiego. Ołtarz w kaplicy wykonały siostry kapucynki przybyłe podczas II wojny św. do Suchowoli.
Następnie szlak wiedzie przez wsie Rutkowszczyzna, Ciemne, Żakle (stara drewniana kapliczka i krzyże), Podhorodnianka (schrony z II wojny św.), Horodnianka, Małowista i Trzyrzeczki. Przechodzimy szlakiem przez największy zwarty kompleks leśny w północnym basenie Biebrzy. Uwagę w nim zwracają pojedynczo występujące okazałe dęby liczące nawet 350 lat. Tuż przy wejściu do kompleksu leśnego Trzyrzeczki znajduje się leśniczówka oraz zagroda rehabilitacji dzikich zwierząt.

Szlak przebiega następnie przez wsie Kamienna Nowa i Kamienna Stara. Ta ostatnia ma bardzo bogatą przeszłość, ponieważ w XVI i XVII wieku była siedzibą rodową Wiesiołowskich, zasłużonej dla Podlasia szlachty, której przedstawiciele ufundowali wiele budowli w regionie, np. najstarszy zabytek Białegostoku – kościół p.w. Wniebowzięcia NMP, tzw. “biały kościółek” przy kościele farnym. W Kamiennej posiadali swój okazały dwór wraz z zabudowaniami, z których do dziś zachowało się niewiele. Warto jednak zwrócić uwagę na najstarszy w województwie podlaskim zachowany do dziś kościół drewniany p.w. św. Anny z początków XVII w.

 

 

Kościół św. Anny w Kamiennej Starej

- najstarszy drewniany kościół na Podlasiu

 

 

Po pokonaniu ok. 6 km docieramy do punktu widokowego na wzniesieniu, z którego podziwiać możemy panoramę Biebrzańskich Błot. Po kolejnych 4 km kończymy wędrówkę niebieskim szlakiem w Lipsku – niewielkim, choć starym mieście, któremu nie udało się zostać prężnym portem rzecznym, chociaż takie były plany króla Stefana Batorego, który osadzie nadał prawa miejskie. Obecnie Lipsk słynie ze sztuki ludowej – m.in lipskich pisanek.
Warto zobaczyć – kościół pseudogotycki z początku XX w., wewnątrz cenna ikona Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVI – XVII w. Kopiec Wolności usypany jako wotum za odzyskanie niepodległości w 1918 r. Liczne drewniane rzeźby autorstwa Stanisława i Jana Wakulińskich oraz studentów szkół artystycznych wykonane podczas plenerów. Grób nieznanego żołnierza na cmentarzu i obelisk „Poległym za Polskę”. Z Lipska podczas Drugiej Wojny Światowej wyruszył do walki oddział majora „Hubala” (Henryka Dobrzańskiego).