ZIELONE WROTA

OSO - Dolina Biebrzy

Obszar obejmuje dolinę Biebrzy od jej źródeł do połącznia z rzeką Narew oraz dodatkowo Basen Wizny. Chroni największy w środkowej Europie kompleks mokradeł. W dolinie Biebrzy stwierdzono dotąd aż 279 gatunków ptaków, z około 400 gatunków jakie można spotkać w Polsce!


 

Wodniczka

 

 

 

 

NAZWA OSO: DOLINA BIEBRZY
KOD OBSZARU: PLC200001
POWIERZCHNIA: 124104,6 ha


 

 

 

 

 

 

 

 

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA OBSZARU

 

OPIS OBSZARU

Dolina Biebrzy to szerokie, płaskie obniżenie terenu wypełnione torfem, położone od kilkunastu do kilkudziesięciu metrów poniżej sąsiadujących wysoczyzn: Grodzieńskiej, Sokólskiej, Goniądzkiej, Wysokomazowieckiej i Kolneńskiej. Od północy i północnego wschodu wchodzą w dolinę sandry: Augustowski, Rajgrodzki i Ełcki. Dolina dzieli się na 3 baseny: północny – od źródeł Biebrzy do Sztabina, środkowy - od Sztabina do Osowca i południowy - od Osowca do miejsca połączenia Biebrzy i Narwi. Baseny rozdzielone są przewężeniami doliny o szerokości ok. 1 km. Obszar obejmuje także Basen Wizny.
Dominującymi siedliskami w obszarze są siedliska mokradłowe: zalewane wodami rzecznymi lub podtapiane wodami podziemnymi torfowiska niskie ze zbiorowiskami turzycowymi i turzycowo-mszystymi, corocznie zalewane wodami rzecznymi mułowiska i torfowiska porośnięte szuwarami właściwymi, bagienne olsy, okresowo zalewane przyrzeczne równiny madowe oraz odwodnione i zagospodarowane torfowiska ze zbiorowiskami łąkowymi.

 

Klasy siedlisk

% pokrycia

 

 

bagna

26,00 %

grunty orne

12,00 %

lasy iglaste

11,00 %

lasy liściaste

14,00 %

lasy mieszane

1,00 %

łąki i pastwiska

27,00 %

tereny luźno zabudowane

1,00 %

tereny rolnicze z dużym udziałem elementów naturalnych

2,00 %

torfowiska

1,00 %

wrzosowiska, zarośla

3,00 %

złożone systemy upraw i działek

2,00 %

Suma pokrycia siedlisk

100,00 %

 

 

WARTOŚĆ PRZYRODNICZA I ZNACZENIE

Ostoja ptasia o randze europejskiej E 25. Obszar wpisany na listę obszarów Konwencji Ramsar. Występuje co najmniej 36 gatunków ptaków z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej, 23 gatunki  z Polskiej Czerwonej Księgi (PCK). Gniazduje ok. 170 gatunków ptaków. Jest to niezwykle ważna ostoja  wielu gatunków ptaków, szczególnie wodno-błotnych i drapieżnych, które osiągają tu rekordowe liczebności. W okresie lęgowym obszar zasiedla powyżej 15% (!) populacji krajowej (C3, C6) następujących gatunków ptaków: czapla biała (PCK), dubelt (PCK), kulik wielki (PCK), orlik grubodzioby (PCK), orzełek włochaty (PCK), podróżniczek (PCK), sowa błotna (PCK) i wodniczka (PCK). Obszar zasiedla powyżej 2%  lęgowej populacji krajowej (C3, C6)  następujących gatunków: gęgawa, bąk (PCK), błotniak łąkowy, błotniak stawowy, błotniak zbożowy (PCK), gadożer (PCK) (nieregularnie), bocian czarny, cietrzew (PCK), dzięcioł białogrzbiety (PCK), kropiatka, krwawodziób, łabędź krzykliwy, orlik krzykliwy (PCK), puchacz (PCK), żuraw, wodnik, zielonka i rycyk. Obszar zasiedla co najmniej 1%  populacji krajowej następujących gatunków ptaków: batalion (PCK), bączek (PCK), bocian biały,  derkacz,  rybitwa czarna, trzmielojad i biegus zmienny (schinzii, PCK). W stosunkowo wysokich ilościach (C7) występują:), kania czarna (PCK), rybitwa białoczelna (PCK), rybitwa białowąsa (PCK). W okresie wędrówek występuje co najmniej 1% populacji szlaku wędrówkowego (C3) bataliona. Zimą występuje ponad 50 bielików, co stanowi ponad 2% populacji szlaku wędrówkowego gatunku. Niestety, brak jest danych o ptakach z okresu pozalęgowego.  Torfowiska doliny Biebrzy są największym, prawie nie zmienionym kompleksem torfowisk dolinowych w Europie Środkowej i Zachodniej. Występują tu liczne meandry i starorzecza w różnym stadium zarastania roślinnością. Rezultatem naturalnego charakteru rzeki są rozległe, coroczne zalewy. Długo utrzymujące się rozlewiska, jak też zasilanie wodami podziemnymi sprawia, że duże obszary torfowisk objęte są czynnym procesem torfotwórczym. Z powodu silnego uwilgotnienia, a tym samym trudnego dostępu, były one przez stulecia użytkowane w sposób bardzo ekstensywny.  Dolina Biebrzy charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem siedlisk. Spośród 15 typów siedlisk z Załącznika I Dyrektywy Siedliskowej, występujących w ostoi, największy udział powierzchniowy posiadają szczególnie cenne torfowiska przejściowe i trzęsawiska (Caricion lasiocarpae, Caricetum appropinquatae), zajmując ponad 6000 ha, zmiennowilgotne łąki trzęślicowe Molinietum caerulae - ok. 3000 ha oraz bory i lasy bagienne - ponad 1700 ha. Najbardziej naturalnymi zbiorowiskami roślinnymi doliny Biebrzy są zbiorowiska leśne: bory bagienne, bór bagienny mechowiskowy, olsy, a także mszary i niektóre zbiorowiska szuwarowe. Naturalność doliny wyraża się też w dobrze wykształconej (zwłaszcza w Basenie Południowym) poprzecznej i podłużnej strefowości ekologicznej. Występuje tu 6 gatunków roślin z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej, m. in. największa w Polsce populacja obuwika pospolitego. W dolinie Biebrzy występuje pięć gatunków ssaków z Załącznika II  Dyrektywy Siedliskowej, w tym jeden z rzadkich i szczególnie zagrożonych w Polsce gatunków nietoperzy - nocek łydkowłosy  Myotis dasycneme. Kolonia zimowa tego gatunku w Twierdzy Osowiec jest aktualnie największą w kraju. Dolina Biebrzy jest również bardzo ważną w skali kraju ostoją bobra i wydry. Sama rzeka ma bogatą ichtiofaunę z różanką i minogiem ukraińskim włącznie. Nałeży ponadto podkreślić obecność bogatej populacji zagrożonego gatunku motyla - przeplatki maturna. Jest to jeden z najważniejszych obszarów dla ochrony tego gatunku w Polsce. Łącznie odnotowano tu obecność 21 gatunków z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej.

 

STATUS OCHRONY

Obszar w granicach Biebrzańskiego Parku Narodowego (59 223 ha; 1993r.) wraz z otuliną, w otulinie rezerwat przyrody Szelągówka (62 ha; 1995).   Ostoja RAMSAR Biebrzański Park Narodowy (59 223 ha; 1995).


STRUKTURA WŁASNOŚCI

Własność: Skarb Państwa, prywatna, wspólnot wiejskich, komunalna, spółdzielcza. Grunty Skarbu Państwa pozostają z zarządzie Biebrzańskiego PN, Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych, Agencji Nieruchomości Rolnych, Okręgowego Zarządu Gospodarki Wodnej, Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych, Okręgowej Dyrekcji Dróg Publicznych, Polskich Kolei Państwowych, Resortu Obrony Narodowej.


ZAGROŻENIA

Głównym zagrożeniem dla walorów przyrodniczych Doliny Biebrzy jest odwodnienie tego terenu, trwające od początku XIX w. i kontynuowane przez prawie cały wiek XX. Skutkiem odwodnienia jest obniżenie poziomu wód gruntowych, prowadzące do przesuszenia torfowisk i ich mineralizacji, co powoduje ustępowanie roślinności typowo bagiennej i wkraczanie gatunków i zbiorowisk charakterystycznych dla siedlisk bardziej suchych. Skutkiem odwodnienia są także rozległe i długotrwałe pożary, niszczące nie tylko roślinność, ale i złoża torfowe. Obecne bogactwo przyrodnicze Doliny zostało ukształtowane w wyniku jej długotrwałego użytkowania rolniczego, przede wszystkim kośnego użytkowania łąk oraz wypasu. Postępujące odchodzenie miejscowej ludności od tego typu gospodarki rolnej, związane wręcz z wyludnianiem się okolicy, jest przyczyną ekspansji zakrzaczeń i roślinności drzewiastej, zastępującej siedliska otwarte. W celu zahamowania sukcesji stosuje się w Dolinie m. in. ochronę czynną, polegającą głownie na wykaszaniu zarastających torfowisk. Brak uregulowania gospodarki wodno-ściekowej w Dolinie, prowadzi do eutrofizacji wód podziemnych i powierzchniowych. Obszarowi poważnie zagraża planowana rozbudowa drogi krajowej nr 8, przecinającej obszar w okolicy Sztabina i włączenie jej do paneuropejskiego korytarza drogowego "Via Baltica" oraz planowane skierowanie na tę drogę ruchu międzynarodowego. Inne zagrożenia to kłusownictwo w otulinie Biebrzańskiego Parku Narodowego, osuszanie lub likwidacja małych zbiorników wodnych, rabunkowe pozyskiwanie surowców zielarskich w otulinie oraz na gruntach prywatnych, eksploatacja torfu w otulinie.

 

Wpływy i działalność człowieka na terenie obszaru

 

kod

Nazwa

intensywność

wpływ

 

 

 

 

102

koszenie / ścinanie

A

+

120

Nawożenie /nawozy sztuczne/

C

-

140

Wypas

C

+

141

zarzucenie pasterstwa

C

-

160

Gospodarka leśna - ogólnie

C

0

180

Wypalanie

B

-

220

Wędkarstwo

C

0

230

Polowanie

B

0

240

Pozyskiwanie / Usuwanie zwierząt, ogólnie

C

-

243

chwytanie, trucie, kłusownictwo

B

-

310

Wydobywanie torfu

C

-

420

Odpady, ścieki

B

-

421

pozbywanie się odpadów z gospodarstw domowych

C

-

501

ścieżki, szlaki piesze, szlaki rowerowe

C

0

511

linie elektryczne

C

0

600

Infrastruktura sportowa i rekreacyjna

C

0

620

Sporty i różne formy czynnego wypoczynku, uprawiane w plenerze

C

0

701

zanieczyszczenia wód

B

-

810

Odwadnianie

A

-

920

Wyschnięcie

B

-

941

powódź

B

+

948

pożar (naturalny)

B

+

952

eutrofizacja

A

-

967

antagonizm ze zwierzętami domowymi

C

-


Oznaczenia:
A: silny wpływ
B: średni wpływ
C: niewielki wpływ
+ dodatni wpływ

0 wpływ neutralny
- wpływ negatywny

 

 

GATUNKI PTAKÓW WYMIENIONE W ZAŁĄCZNIKU II DYREKTYWY RADY:

 

 

Oznaczenia:


Liczebność - wielkość populacji gatunku i jej udział w całkowitej populacji krajowej; A: 15-100%, B: 2-15%, C: 0-2%, D: nieistotna
Stan zachowania – stopień zachowania cech siedliska ważnych dla gatunku i możliwości ich  regeneracji w przypadku zniekształcenia; A: doskonałe zachowanie, B: dobre zachowanie, C: przeciętny lub zubożały stopień zachowania
Izolacja - stopień izolacji populacji występującej na danym obszarze w stosunku do naturalnego zasięgu tego gatunku;

A: populacja prawie izolowana, B: nie izolowana, ale na peryferiach zasięgu gatunku, C: nie izolowana, w obrębie rozległego obszaru występowania gatunku Ocena ogólna – wypadkowa ww. kryteriów; A: znakomita, B: dobra, C: znacząca

 

PTAKI

Lp

Kod

Nazwa gatunku

Znaczenie obszaru dla gatunku

Liczebność

Stan zachowania

Izolacja

Ocena ogólna

1

A294

Acrocephalus paludicola

A

A

B

A

2

A091

Aquila chrysaetos

D

 

 

 

3

A090

Aquila clanga

A

A

A

A

4

A089

Aquila pomarina

B

A

C

B

5

A222

Asio flammeus

A

A

C

A

6

A021

Botaurus stellaris

B

A

C

B

7

A215

Bubo bubo

B

A

C

A

8

A999

Calidris alpina schinzii

B

B

A

B

9

A224

Caprimulgus europaeus

D

 

 

 

10

A196

Chlidonias hybridus

C

B

C

C

11

A197

Chlidonias niger

C

B

C

C

12

A031

Ciconia ciconia

C

B

C

B

13

A030

Ciconia nigra

B

B

C

B

14

A080

Circaetus gallicus

C

B

B

B

15

A081

Circus aeruginosus

B

B

C

B

16

A082

Circus cyaneus

B

A

C

B

17

A084

Circus pygargus

B

A

C

B

18

A231

Coracias garrulus

D

 

 

 

19

A122

Crex crex

C

B

C

B

20

A038

Cygnus cygnus

B

A

B

B

21

A239

Dendrocopos leucotos

B

B

C

B

22

A027

Egretta alba

A

A

A

A

23

A154

Gallinago media

A

A

B

A

24

A127

Grus grus

B

A

C

B

25

A075

Haliaeetus albicilla

D

 

 

 

26

A092

Hieraaetus pennatus

A

B

A

A

27

A022

Ixobrychus minutus

C

B

C

C

28

A246

Lullula arborea

D

 

 

 

29

A272

Luscinia svecica

A

A

C

A

30

A073

Milvus migrans

C

B

C

C

31

A074

Milvus milvus

C

B

C

C

32

A072

Pernis apivorus

C

B

C

C

33

A151

Philomachus pugnax

C

B

B

C

34

A120

Porzana parva

C

B

C

C

35

A119

Porzana porzana

B

A

C

B

36

A195

Sterna albifrons

C

B

C

C

37

A193

Sterna hirundo

C

A

C

C

38

A409

Tetrao tetrix tetrix

B

A

C

B

 

Materiały pochodzą ze stron internetowych Miniesterstwa Ochrony Środowiska oraz Podlaskiego Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku.